Alleen raad levert burgemeester met gezag

De door de bevolking gekozen burgemeester voldoet net zomin als de door de kroon benoemde. De burgemeester, die door de raad wordt gekozen sluit aan bij de praktijk.

Mr.O.W.A. baron van Verschuer is van voorstander van de door de kroon benoemde burgemeester veranderd in een voorstander van de rechtstreeks door de bevolking gekozen burgemeester (Podium, 10 juli). Zijn afkeer van de benoemde burgemeester deel ik, zijn voorkeur voor de rechtstreeks door de bevolking gekozen burgemeester niet.

Dat systeem, en zeker de variant die minister De Graaf voor ogen staat, heeft vele nadelen. Mijn echte voorkeur gaat uit naar een niet door Van Verschuer genoemde variant, namelijk de door de gemeenteraad gekozen burgemeester. Die was tot voor kort de keuze van de PvdA. Mijn eigen CDA zwijgt hem tot nu toe dood.

Gemeenteraden mogen tegenwoordig weten wie er gesolliciteerd hebben, via een vertrouwenscommissie hebben ze gesprekken met diverse kandidaten en uiteindelijk stellen ze een aanbeveling op, die in praktisch honderd procent van de gevallen gevolgd wordt door de minister. Het is waar dat commissarissen van de koningin uit de sollicitanten een voorselectie maken en dat de meeste vertrouwenscommissies zich beperken tot die voorselectie. Maar een kandidaat die niet op de voorselectie voorkomt heeft het recht om zich rechtstreeks tot de vertrouwenscommissie te wenden. En ik ken een geval waarin die persoon nog benoemd werd ook. Verschillende commissarissen hebben overigens de gewoonte om de hele lijst van sollicitanten aan de vertrouwenscommissie te laten zien en de voorselectie te motiveren.

De werkelijkheid is dan ook dat gemeenteraden feitelijk zelf bepalen wie hun nieuwe burgemeester wordt. Als de benoemde man of vrouw het goed doet mogen ze zichzelf op de borst kloppen. Als de betrokkene het slecht doet moeten ze niet meteen beginnen te jammeren. Maar de regeling is niet volmaakt. Als er een minister komt die wél van de aanbeveling afwijkt, heb je een probleem. Een paar jaar geleden was dat het geval bij minister

H. Dijkstal (VVD), van wie bekend was dat hij in een kwart van de gevallen afweek van de aanbeveling. Maar gelukkig zijn sindsdien de spelregels veranderd. De aanbeveling van de gemeenteraad is inmiddels openbaar en een minister bedenkt zich wel twee keer voor hij afwijkt van de openbare aanbeveling, want dan heb je een rel.

Ik zou daarom zeggen: vervolmaak het systeem. Hou op met het gedoe dat de commissaris van de koningin en de minister nog steeds een formele rol in de procedure hebben. Democratisch gekozen gemeenteraadsleden kunnen echt wel zelf hun burgemeester uitzoeken. Feitelijk doen ze het al, geef ze ook het formele recht. Dan zijn we ook van het imago af dat we nog het enige land in Europa zijn met een benoemde burgemeester. Want ook een door de gemeenteraad gekozen burgemeester is een gekozen, en geen benoemde, burgemeester. Veel landen in Europa kennen momenteel ook zo'n wijze van verkiezing. De variant dat een burgemeester rechtstreeks door de bevolking gekozen wordt komt in Europa niet veel voor.

Een rechtstreeks door de bevolking gekozen burgemeester kan alleen functioneren wanneer hij niet door de gemeenteraad gekozen wethouders naast zich heeft, maar het recht krijgt zijn eigen wethouders aan te wijzen. Ik heb het idee dat Van Verschuer die variant in zijn achterhoofd heeft, want hij heeft het wat misprijzend over 'het monopolie van de wethouders' dat met de komst van de burgemeester (gelukkig) is afgelopen.

Ik vraag mij af welke democratische winst wordt bereikt met het wegwerken van de thans nog democratisch gekozen wethouders. Dan gaan we weer terug naar de situatie van vóór 1931 toen volgens de gemeentewet wethouders nog hulpjes van de burgemeester waren. Gelukkig was de feitelijke situatie ook toen al anders. Krachtige wethouders als Drees (Den Haag) en Wibaut (Amsterdam) waren echt wel wat meer dan hulpjes van de burgemeester.

Ik weet dat er burgemeesters zijn die al dan niet heimelijk verlangen naar de positie van zo'n machtige burgemeester, die zijn eigen wethouders naar believen kan benoemen en ontslaan. Een 'burgemeester met macht' zogezegd. Ik behoor tot degenen die kiezen voor de 'burgemeester met gezag'. Dat is een burgemeester die de belangrijke verworvenheid van sterke gekozen wethouders respecteert en zijn kracht zoekt in het maken van een sterk en hecht team van burgemeester en wethouders. Het is mijn overtuiging dat zo'n 'burgemeester met gezag' dat het beste kan, wanneer hij zonder bemoeienis van allerlei hogere rijksorganen door de gemeenteraad van zijn eigen gemeente wordt gekozen.

Het is jammer dat deze variant die officieel nog steeds in het PvdA-programma staat, inmiddels door partijleider Bos terzijde is geschoven. Binnen het CDA schijnt de keuze alleen maar te gaan tussen de benoemde burgemeester en de door de bevolking gekozen burgemeester. Het wordt tijd voor een open discussieronde, waarin alle varianten serieus besproken worden. Ook die van de door de raad gekozen burgemeester.