Koersend op conflict

Door vluchtelingen af te leveren in Europese havens wil de organisatie Cap Anamur Europa dwingen zijn asielpolitiek te overdenken. De organisatie zoekt de controverse. En dat werkt.

Door het afleveren van 37 drenkelingen op Sicilië heeft Cap Anamur zich het middelpunt gemaakt van een hevige discussie in Italië en Duitsland.

De organisatie heeft met opzet een politieke confrontatie uitgelokt, zeggen critici, heeft een mediaspektakel opgezet, wil alleen zelf aandacht, moedigt aan dat vluchtelingen zich in wrakke boten op zee begeven.

Het zijn verwijten die Cap Anamur al eerder hoorde. Maar net als in het verleden zette de organisatie een onderwerp op de politieke agenda en de tv-schermen. En als giften, waar Cap Anamur van afhankelijk is, een indicatie zijn, dan werkt haar methode prima. Tot 2003 haalde de organisatie ruim 130 miljoen euro op.

Radicale humaniteit, is het motto van Cap Anamur. Dit om aan te geven dat de organisatie zich geen grenzen oplegt als het lot van mensen in de waagschaal ligt, dat zij doelgerichter werkt dan 'logge' organisaties als VN en UNHCR, en dat haar medewerkers zich voor hun idealen in landen begeven waar zij nodig zijn. ,,Ook als de autoriteiten ons daar niet wensen”, verduidelijkt medewerker Bernd Göken.

Die instelling bracht Cap Anamur in landen als Noord-Korea, Sierra Leone, Colombia, Afghanistan, Oeganda, Somalië en Vietnam. Hoewel Cap Anamur tracht samen te werken met de autoriteiten, schuurt het regelmatig. Zoals in Angola, waar Cap Anamur al met het ruimen van mijnen begon om boeren te beschermen toen de rege-vluchtelingenschip ring de mijnen voor de zekerheid nog wel even wilde laten liggen. Dergelijke confrontaties zijn ingecalculeerd.

,,Cap Anamur zoekt het niet op, maar is ook niet bang om autoriteiten te confronteren”, aldus Göken.

Dat gebeurt dan niet achter de schermen, maar liefst in het felle licht van de schijnwerpers. 'Flink op de pauken slaan', noemt de charismatische Cap Anamur-oprichter Rupert Neudeck dat in zijn autobiografie. Neudeck is de belichaming van Cap Anamur, en leidde de organisatie 23 jaar lang.

Neudeck ontsnapte als jongen zelf aan een bootramp, toen zijn moeder met haar kroost begin 1945 in Dantzig het vluchtelingenschip Wilhem Gustloff net miste. Het schip ging ten onder na te zijn geraakt door torpedo's. 9000 mensen verdronken in de ijskoude Oostzee. Neudeck groeide na de oorlog op in West-Duitsland, studeerde theologie, promoveerde op een studie naar de filosofie van Sartre en Camus, en ging werken als journalist.

Ondanks zijn opleiding ontpopte hij zich als een Macher, een doener, die in 1979 met schrijver Heinrich Böll het comité 'Een schip voor Vietnam' oprichtte en met het gecharterde vrachtschip Cap Anamur in de Zuid-Chinese Zee op zoek ging naar bootvluchtelingen die het communistische bewind ontvluchtten. ,,Deze praktijken lokken mensen de zee op, waar de helft van hen zal verdwijnen”, reageerde het Amerikaanse ministerie van buitenlandse zaken toen.

Neudeck trok zich daar niets van aan en liet zijn boot ongevraagd afmeren om landen te dwingen vluchtelingen op te nemen. Het leidde bijvoorbeeld in Hamburg tot een soortgelijke situatie als nu op Sicilië. In totaal wer-den meer dan 11 000 bootvluchtelingen zo gered of geholpen door de organisatie, die sinds 1982 Cap Anamur/Comité Duitse Noodartsen heet. Het laatste sloeg op de nieuwe kernactiviteit van Cap Anamur, dat in 1986 stopte met de 'vluchtelingenvaarten' voor Vietnam: het uitzenden van artsen.

De hulp aan bootvluchtelingen en de confrontaties met regeringen maakten Neudecks naam. Hij werd een voorbeeld voor wat een individu bereiken kan met lef, doorzettingsvermogen en idealen. Maar Neudeck had ook andere kwaliteiten, zoals een fijne neus voor wat de Duitsers aanzette om de beurs te trekken.

De ex-journalist ontpopte zich tot een 'PR-Profi', een meester in het neerzetten van zijn organisatie in de media. In zijn autobiografie schrijft hij bijvoorbeeld dat tussen een donatieactie en het binnenlopen van een

maar enkele dagen moeten zitten. En een echte 'geslaagde mediacoup' was binnenlopen op kerstavond, aldus Neudeck.

Die werkwijze zat niet iedereen lekker, en begin jaren negentig kwam Neudeck in de Duitse pers onder vuur te liggen omdat hij te zeer verstrengeld zou zijn met de media. De Brent Spar-controverse in 1995 droeg verder bij aan het debat over de driehoek mediahulpverlenerspubliek.

Diezelfde driehoek is Cap Anamurs nieuwe schip - dat ook die naam meegekregen heeft - ook binnengevaren. Cap Anamur kocht het schip in februari, bouwde er een noodhospitaal in en zette het in om vracht te vervoeren naar verschillende landen waar de organisatie actief is. ,,Wij hebben vooraf wel gesproken over wat wij zouden doen als wij in de Middellandse Zee een vluchtelingenboot met problemen tegenkwamen”, zegt Göken. Het scenario: de vluchtelingen aan boord nemen en die afleveren, of dat nu gewenst was of niet.

En zo geschiedde. Op 20 juni, toen de Cap Anamur voor Malta een testvaart maakte na machinereparaties, stuitte de kapitein op 'een rubberboot in slechte staat' met 37 vluchtelingen, aldus de organisatie. De kapitein zette door Maltese wateren koers naar Sicilië - volgens de Italiaanse autoriteiten omdat Malta veel strengere immigratiewetten heeft dan Italië.

Met een verbod af te meren begaf Italië zich met open ogen in een krachtmeting met Cap Anamur om de gunst van het publiek. Rome delfde het onderspit. Niemand slikte het verwijt dat Cap Anamur zich 'verrijkte' door mensensmokkel. En links Italië, mensenrechtengroepen en de katholieke kerk berispten de regering. Die besloot de vluchtelingen aan land te laten en de kapitein, een bemanningslid en de nieuwe Cap Anamur-leider Elias Bierdel te arresteren.

Bierdel werd in 2002 door Neudeck gekozen als zijn opvolger. Het is een man met nog meer media-ervaring dan Neudeck. Bierdel werkte voor ARD-televisie en radio, en versloeg onder meer de oorlog in Kosovo, waar hij ruim een week langer bleef dan andere journalisten. ,,Bierdel heeft de benodigde moed voor deze post getoond”, lichtte Neudeck de keuze voor zijn opvolger toe.

Bierdel toonde dat lef door nieuwe 'vluchtelingenvaarten' in de Middellandse Zee aan te kondigen, terwijl hij niet eens wist wat de Italiaanse aanklacht tegen hem zou zijn. Hij toonde zich daarmee een vaardig leerling van zijn meester. Hij zal dit onderwerp op de politieke agenda dwingen, de autoriteiten confronteren en de media mobiliseren, zoals Neudeck deed met zijn Vietnamezen.

,,Je kunt het de zaken op de spits drijven noemen, maar voor ons is het zaken onder de aandacht brengen die aandacht verdienen”, zegt de medicus Henk Arts, behalve in het ziekenhuis van Roermond ook werkzaam bij Cap Anamur. ,,Europa moet zijn politiek ten opzichte van vluchtelingen totaal veranderen.”

Of dat lukt, valt te bezien. Maar zeker is dat de Europese regeringen niet voor het probleem weg kunnen lopen als de Cap Anamur vracht na vracht Afrikaanse bootvluchtelingen aflevert in de havens van Marseille, Rotterdam, Newcastle of Hamburg.

Dat Cap Anamur bereid is dergelijke acties te ondernemen, lijkt zeker.

Arts: ,,Radicale humaniteit, dat is wat wij doen.”