Echte helden

Op de binnenplaats van het Bendler-Block in Berlijn is het altijd rustig. Toeristen komen er zelden en Berlijners hebben wel wat anders te doen. Precies op de plaats waar Von Stauffenberg een paar uur na zijn mislukte aanslag op Hitler (20 juli 1944) werd doodgeschoten, staat zijn standbeeld. Stil, sterk en triestig. Op de eerste verdieping is een indrukwekkende tentoonstelling ingericht die het Duitse verzet tegen de nazi's documenteert. Boven de ingang hangt een spreuk van veldmaarschalk Helmuth von Moltke (1800-1891): Gehorsam ist Prinzip - der Mann steht über dem Prinzip. Gehoorzaamheid is het beginsel, de mens staat boven het beginsel. Het zou de doctrine voor alle legers moeten zijn. Mensen, ook als ze soldaat zijn, blijven te allen tijde verantwoordelijk voor hun eigen doen en laten. Niet de gehoorzamen, maar de ongehoorzamen zijn de echte helden.

Het was voor Nederland een bijzondere eer dat zijn premier een toespraak mocht houden bij de Von Stauffenberg-herdenking. Helaas verviel Balkenende in de zonde van alle Nederlandse autoriteiten bij dit soort gelegenheden, de zonde van de goedkope actualisering van de geschiedenis, die altijd op trivialisering uitloopt. Hij trok namelijk een rechte lijn van Von Stauffenberg naar de Europese integratie, en meer in het bijzonder naar de Europese Grondwet. Von Stauffenberg had namelijk contact met de Kreisauer Kreis, die immers ook een plan zou hebben gemaakt voor een Europese Grondwet. Het bruggetje is dan ogenschijnlijk snel gemaakt.

De onzin zit er natuurlijk in, dat er voor en tijdens de Tweede Wereldoorlog honderden plannen voor Europa zijn gemaakt, rijp en groen, imperialistisch en federatief, democratisch en autoritair, kapitalistisch en socialistisch.

Tussen geen van deze plannen is een rechte lijn te trekken naar het heden. Het Europese project is niet de triomf van Europese federalisten, die er altijd zijn geweest, maar het moeizame gewrocht van nationale politici die tot samenwerking gedwongen waren om hun nationale doelen te realiseren.

Overigens bestond er een bijna fundamenteel verschil tussen de Kreisauer Kreis en de groep van nationaal-conservatieve samenzweerders van Von Stauffenberg. De eerste, onder leiding van alweer een Helmuth von Moltke, droomde van een maatschappelijke ordening, die van onderaf opgebouwd zou worden, op basis van kleine, zichzelf besturende gemeenschappen. Ger van Roon, historicus aan de VU, heeft bij de veertigjarige herdenking van de aanslag dit model vergeleken met het Joegoslavische systeem van arbeiderszelfbestuur. Net zoals vermoedelijk Balkenende moest Von Stauffenberg niets hebben van deze utopie van Von Moltke, die overigens op grond van principiële geweldloosheid de aanslag op Hitler veroordeelde. Enkele dagen voor de aanslag formuleerde Von Stauffenberg een eed die een goed inzicht geeft in zijn politieke denken: 'Wij willen een orde, die alle Duitsers tot dragers van de staat maakt, en hen recht en rechtvaardigheid waarborgt, maar wij verachten de leugen van de gelijkheid en wij buigen ons voor de in de natuur gewortelde standverschillen.' Van de parlementaire democratie, gebaseerd op de Gleichheitslüge, moest Von Stauffenberg niets hebben. Hij geloofde in het bijzondere van de Duitse weg, tussen kapitalisme en socialisme, tussen individualisme en collectivisme. De Kreisauer Kreis achtte een volledige Duitse ineenstorting noodzakelijk, Von Stauffenberg hoopte door zijn aanslag de Duitse nederlaag te voorkomen, om vervolgens zijn autoritaire Duitsland weer een leidende rol in Europa te laten spelen. Als Von Stauffenberg geslaagd was, zou Europa er nu heel anders hebben uitgezien. Paradoxaal genoeg was een van de voorwaarden voor de Europese integratie de volledige vernietiging van Duitsland in 1945. Balkenende heeft terecht eer bewezen aan Von Stauffenberg, die een held was omdat hij ongehoorzaam durfde te zijn. Het is flauwekul om hem als grondlegger van het moderne Europa te karakteriseren.