Nu krijg je een pluim, morgen weer een uitbrander

Zoveel mogelijk pluimpjes geven. Dat is het doel van vandaag, nationale complimentendag. Filosoof en ethicus Marcel Becker plaatst 'het compliment' in perspectief: hoed u voor inflatie.

'Ach, het stelde niets voor'', zegt de buurvrouw als je haar bedankt voor het verzorgen van de planten. Van binnen glundert ze maar uiterlijk weigert ze de onderscheiding. Toch klaart buurvrouw de klus een volgende keer met extra plezier. Wat dóet een compliment? En waarom toch die gêne?

Volgens Marcel Becker, ethicus aan de Radboud Universiteit Nijmegen, is het ontstaan van complimenten een 'typisch symptoom van onze samenleving'. ,,Vroeger hadden de autoritaire samenlevingen een eer- en waarderingscultuur die sterker is dan die van het compliment. Wie echt geëerd wordt, krijgt een vaste plaats in de sociale orde en behoudt die ook. Een medaille is daarvan een fysiek en blijvend bewijs.''

Hedendaagse westerse samenlevingen zijn steeds minder hiërarchisch ingericht, zo worden mensen steeds vaker op machtsposities gekozen in plaats van benoemd, zoals binnenkort waarschijnlijk de burgemeesters. Becker: ,,Onze maatschappij heeft nu meer een netwerkstructuur, van wisselende contacten. We komen elkaar tegen, werken even samen en gaan weer uiteen. Daarbij is het hard nodig om flexibele omgangsvormen te hebben, en het geven van een compliment is een subtiele manier daarvoor.''

Complimenten zijn gericht op een concrete eigenschap of taak die iemand goed heeft geklaard, en dat komt goed uit, zegt Becker. Je complimenteert iemand niet voor zijn hele persoonlijkheid, zoals bij het 'eren', maar om verricht werk. Dat past het goed in ,,functionele verhoudingen zoals op de werkvloer of in het voetbalteam: een baas geeft zijn werknemer een complimentje, of de coach zijn spelers''.

Het kan handig zijn dat een complimentje tijdelijk geldt. ,,Wie er vandaag een ontvangt, kan morgen weer op zijn flikker krijgen. Het is dus een flexibele manier van waardering geven, en daarom een typisch fenomeen van onze moderne samenleving. In korte tijd moeten we vertrouwen en integriteit opbouwen, en een welgemeend complimentje kan warmte en intensiteit brengen in de omgang. Maar het blijft mogelijk om de onderscheiding weer op te heffen.''

Als de buurvrouw de pluim voor het verzorgen van de planten wegwuift, is dat dan bescheidenheid? Nee, vindt Beckers, dat komt door de Nederlandse 'maaiveld-mentaliteit'. ,,We zijn in onze postmoderne maatschappij erg gericht op gelijkheid. Zo speelt mijn zoontje elke week een voetbalwedstrijd, waarna dan de man of the match wordt gekozen. Natuurlijk spelen sommige jongens altijd beter dan anderen, maar toch zorgt de coach dat iedereen een keer aan de beurt komt voor die titel. Een week lang is die jongen verheven boven de rest, daarna is hij weer gelijk.''

Maar als ze allemaal winnen, wat betekent zo'n uitverkiezing dan nog? Becker: ,,Amerikanen en Canadezen strooien veel royaler met positieve opmerkingen, en dat zien wij toch snel als 'complimentinflatie'. Het spaarzame complimentje van een strenge baas heeft veel meer effect. Misschien werkt het instellen van zo'n Complimentendag ook devaluerend. Het moet wel gemeend blijven. Bovendien kan een baas 'het complimentje' zelfs bewust als instrument gebruiken om werknemers extra hard te laten werken. Dat is puur misbruik.''

Anders dan Amerikanen zullen Nederlanders daarop al snel de nadruk leggen, zegt hij. Voor de bedenkers van de Nationale Complimentendag is dat extra reden voor de actie.

Een van de initiatiefnemers is René van der Leest. ,,Nederlanders zijn snel gericht op het negatieve en besteden weinig aandacht aan wat goed gaat. Dat is namelijk vanzelfsprekend. Die negatieve spiraal leidt tot wezenloze contacten, en dat moeten we doorbreken.''

Ook Becker vraagt zich in zijn filosofische werk al een tijdje af 'hoe het kan dat we in Nederland zo onbenullig en hard met elkaar omgaan'. ,,Een goed discussieklimaat ontbreekt, en mensen zijn gesloten. Maar bij het geven van een welgemeend compliment moet je toch iets van jezelf laten zien. Zo'n Complimentendag kan daar best bij helpen, om meer intensiteit in de sociale verhoudingen in te brengen. Voorlopig ben ik er niet zo bang voor dat het compliment een trucje wordt.''