Van 'rood reisbureau' naar echte vakbond

De vakbonden in Bulgarije hebben het moeilijk. Het diepe economische dal waar het land doorheen is gegaan, was niet bevorderlijk voor het ledental. Bovendien blijft het wennen, een markteconomie.

Konstantin Trenchev kreeg onlangs een hoge Bulgaarse onderscheiding voor zijn bijdrage aan de democratisering van het land. De vakbondsleider laat de medaille met gepaste trots zien, maar merkt tegelijkertijd somber op: ,,Als ik toen had geweten wat ik nu weet, was ik er misschien wel niet aan begonnen.'' Want juist de vakbeweging heeft het moeilijk in het nieuwe Bulgarije. Het ledental loopt terug; aan het vakbondsbelang wordt getwijfeld en getornd. ,,We moeten alles bevechten.''

Trenchev stond in 1989 aan de wieg van Podkrepa (bulgaars voor Steun), de eerste onafhankelijke vakbeweging in Bulgarije. Het maakte destijds deel uit van de Unie van Democratische Krachten (UDF), een brede oppositiebeweging tegen het communistisch regime.

Maar de consequenties daarvan had Trenchev in de verste verte niet kunnen vermoeden. Want de overgang naar een markteconomie, onlosmakelijk verbonden met de democratie, stelde zijn vakbond meteen voor lastige keuzes. Wie niet meer wil dat de staat de economie dicteert, kan -op papier- aan grootschalige privatisering niet ontkomen. Maar wat dan -in de praktijk- te doen voor de werknemers die daarbij onvermijdelijk op straat komen te staan?

Voor de Confederatie van Onafhankelijke Vakbonden in Bulgarije (in het Bulgaars afgekort als KNSB) was deze vraag misschien nog wel lastiger. Als opvolger van de oude communistische vakbond moest ze na 1989 een geheel nieuwe definitie gaan geven aan vakbondswerk. Of zoals Jeliazko Hristov, sinds 1997 voorzitter van KNSB, het noemt: ,,Niets was meer vanzelfsprekend.''

Onder het communisme waren de vakbonden een verlengstuk van staat en partij. Het waren massaorganisaties, net als de jeugdbewegingen. Lidmaatschap was verplicht. Vakbonden waren belangrijk voor de arbeider, omdat ze zorgden voor ziekte-uitkeringen, en onder meer eigen vakantiehuizen en sanatoria hadden. Maar tegelijk deden ze één ding niet of nauwelijks: met de overheid -de enige werkgever- de strijd aangaan over arbeidsvoorwaarden. Hun belangrijkste taak was immers te zorgen dat de economische plannen van de staat werden uitgevoerd.

Voor de KNSB betekende de omwenteling dat ze niet langer moest fungeren als reisbureau, maar als echte belangenbehartiger. Op automatische aanhang daarvoor kon ze echter niet rekenen. Het aantal leden is fors gedaald van 4 miljoen in de nadagen van het communisme tot zo'n 400000 leden nu, aldus Hristov. Maar de tegenzin waarmee hij dit getal noemt, doet vermoeden dat het aantal weleens minder kan zijn. Toch blijft de KNSB hiermee de grootste vakcentrale. Podkrepa is de tweede met 150000 leden.

Eigenlijk is het een wonder dat we nog bestaan, zucht Hristov, als je ziet dat we al die veranderingen moesten ondergaan, terwijl er ook nog eens een enorme economische crisis gaande was. Maar, erkent hij, het was wél op het dieptepunt van de chaos dat zijn KNSB eindelijk tot een principieel besluit kwam. Dat was eind 1996 toen de regerende ex-communistische BSP het land nagenoeg aan de rand van de afgrond had gebracht. ,,Toen hebben we gezegd: liever 1000 mensen aan het werk in een goedlopend particuliere ondernemingen dan 2000 mensen in een failliet staatsbedrijf.''

Het geleidelijke herstel van de economie heeft weer iets meer ruimte geschapen voor de bonden, al krijgen ze die niet automatisch. Juist voormalig oppositieleider Trenchev heeft nu veel kritiek op het liberale beleid, dat eerst door zijn voormalige geestesverwanten van het UDF (dat inmiddels is omgevormd tot een politieke partij) en nu door de regering van premier Simeon II wordt gevoerd. ,,Het sociale aspect wordt volledig uit het oog verloren.''

De Europese Unie, zo moeten de twee voorzitters toegeven, kan soms met zijn uitgebreide regelgeving meer voor de werknemer betekenen dan de vakbonden.

Hoewel, niet altijd. In het pand van KNSB hangen diverse affiches die protesteren tegen de veelbesproken dienstenrichtlijn van Frits Bolkenstein. ,,Frankenstein'', sist een ouder vakbondslid, ,,puur kapitalisme.'' Het klinkt haast alsof hij verlangt naar de tijd dat de vijand nog duidelijk was.