Tastbare modellen uit de wetenschap; niet sexy, wel boeiend en verhelderend.

Hij heet Pinokkio, is gemaakt van hout en ijzer en heeft bepaald geen prettig leven achter de rug. Pinokkio is een 'kinderbotsdummy'. Vanaf 1975 heeft hij veelvuldig moeten plaatsnemen in een auto die vervolgens met hoge snelheid tegen een wand knalde.

Dit 'antropomorfe testobject' is te bewonderen op een nieuwe tentoonstelling in het Leidse Boerhaave-museum, gewijd aan tastbare modellen uit de wetenschap. Het is een bonte verzameling geworden, want onderzoekers en ontwerpers hebben zich in de loop der eeuwen bediend van de meest uiteenlopende modellen: van een nagebouwd facetoog tot een waterbak met daarin het complete grachtensysteem van de Leidse binnenstad. Met dit laatste model, stammend uit 1827, bestudeerden de autoriteiten hoe ze de doorstroming konden verbeteren. Zo hoopten ze de vreselijke stank weg te krijgen.

Terug naar Pinokkio, comfortabel gezeten in een autostoel. Met zijn lengte, gewicht en lichaamsverhoudingen staat de pop model voor een kind van drie jaar. Hij is ontwikkeld door medewerkers van een gespecialiseerd bedrijf uit Delft. Die realiseerden zich begin jaren zeventig dat je botsingen waarbij kinderen betrokken zijn, niet kunt nabootsen met verkleinde versies van volwassen dummy's. De kinderbouw wijkt te sterk af: het hoofd is relatief groot en zwaar, de onvolgroeide organen zijn extra kwetsbaar. Dus schiepen de Delftenaren Pinokkio. Een lange neus zullen we dit mannetje overigens niet meer zien maken; al wat hem rest is een ingedeukt stompje.

Meelijwekkend is ook de zwangere vrouw die we een eindje verderop aantreffen. Ze heeft geen hoofd en geen boezem, en ze ligt onophoudelijk te baren. Haar zeemleren buik is helemaal opengewerkt, zodat je het kind goed kunt zien. Op dit anonieme wezen konden verloskundigen de stuitligging oefenen. Vele handen gingen er naar binnen, getuige de uitgerekte staat van de vulva.

Naast dit bijzonder plastische oefenmateriaal zet het museum ook sterielere voorwerpen in de schijnwerpers. Er zijn bijvoorbeeld modellen die duidelijk maken hoe een te bouwen object eruit zal zien. Hieronder vallen de maquettes van Rietveldhuizen die later daadwerkelijk zijn gebouwd. En er is een schaalmodel van de monorail die dwars door de Amsterdamse Spuistraat zou komen te lopen. Deze rail vult praktisch de gehele straat en rust op gigantische pijlers, zodat hij boven de pittoreske gevelhuisjes uitsteekt. Onnodig te vermelden dat dit plan uit de jaren vijftig is afgeschoten.

Modellen zijn ook handig om piepkleine zaken te vergroten, zodat je ze eenvoudiger kunt bestuderen. Het facetoog valt in deze categorie, evenals de beroemde molecuulmodellen van Jacobus Henricus van 't Hoff. Deze Nederlandse chemicus toonde zich een ware origamispecialist toen hij in 1875 zijn zelfgeknutselde kartonnen piramides presenteerde. De werkjes hadden drie zijvlakken en een bodem. De hoekpunten van de constructie stellen waterstofatomen (H's) voor; in het midden ligt -onzichtbaar- het centrale koolstofatoom (C). Dit ruimtelijke model van CH4

, oftewel methaan, staat nog altijd fier overeind.

Leuk om te zien -en om zelf te bedienen- zijn de hydraulische blusslangen waar de brandweer in de 18de eeuw apetrots op moet zijn geweest. En altijd al willen weten hoe een stoommachine werkt? Hoe je een polder het best kunt leegpompen? Hoe je zout wint uit zeewater? Ook daar bestaan verhelderende modellen voor.

In een enkel geval roept het getoonde meer vragen op dan het beantwoordt. Zo is er een thermodynamisch model waarin drie stoffen met elkaar reageren bij verschillende temperaturen. Glazen platen tonen een intrigerend spel van kleurige lijnen en bolletjes. Maar wat is wat? Wat gebeurt er precies? Een beetje extra uitleg had niet misstaan.

Maar gelukkig is het meeste volkomen helder. Boeiend ook. En dat is een hele kunst voor het onderwerp 'modellen', dat op het eerste gezicht misschien niet de meest sexy keuze voor een tentoonstelling is. Vooral de veelheid aan wetenschappelijke invalshoeken verrast. En wie niet geïnteresseerd is in de wetenschap achter de modellen, kan altijd nog een bezoekje wagen vanwege de opgestelde race-autootjes en modeltreintjes.