Lakeman is nog lang niet uitgeprocedeerd

Pieter Lakeman is terug. Het was wat stil rond de econometrist die schandalen rond Ogem, RSV en Hollandia Kloos aan het licht bracht. Met zaken tegen Ahold-bestuurder Cees van der Hoeven en KPN doet hij weer van zich spreken.

Pieter Lakeman was onlangs weer in het nieuws, tweemaal zelfs. Eerst door zijn betrokkenheid bij de rechtszaak van beleggers tegen de aandelenlease van Dexia. En vervolgens doordat hij bij de rechtbank gedaan kreeg dat KPN zijn jaarrekening over 2000 grotendeels moet overmaken.

In de jaren zeventig en tachtig waren dergelijke berichten aan de orde van de dag. Als voorzitter van de Stichting Onderzoek Bedrijfsinformatie (Sobi) haalde Lakeman menig boekhoudschandaal boven tafel en deed het onaantastbare vertrouwen in accountants wankelen en directeuren van hun voetstuk rollen.

De lijst van bedrijven die de vasthoudende kaken van Lakeman om hun broekspijpen hebben gevoeld is lang. Zijn boeken over de financiële wereld werden bestsellers. Lakeman was een fenomeen met bewonderaars en critici. In de jaren negentig hield hij het even voor gezien, maar inmiddels doet Lakeman weer van zich spreken.

,,Mensen vragen mij wel eens: Oh, werkt u voor Lakeman? Dat moet toch wel lastig zijn met iemand die overal een complot achter vermoedt”, vertelt advocaat Germ Kemper. ,,Ik werk nu al ruim dertig jaar met Pieter samen en ik heb daar nooit iets van gemerkt. Hij is wel enorm gedreven. Maar het is zeker niet iemand die spoken najaagt. Hoewel hij driftig kan zijn, is hij heel goed in staat te relativeren en eigen fouten toe te geven. Zijn grote gevoel voor humor helpt daarbij. Achter de aanklacht tegen een bedrijf steekt bij hem een bredere gedachte.”

De filosofie van Lakeman is dat iedereen die betrokken is bij een onderneming - werknemers, aandeelhouders, schuldeisers - zijn belangen moet kunnen behartigen op basis van juiste informatie. En aan de financiële informatie van bedrijven mankeert het een en ander, oordeelt Lakeman. ,,Hij heeft een uitstekende diagnostische neus”, zegt Kemper. ,,Ook als hij niet helemaal weet hoe een bedrijf in elkaar steekt, kan hij vaak alleen al door het lezen van de jaarrekening de vinger leggen op wat er mis is.”

Meestal is een artikeltje uit de kranten aanleiding voor deze zoon van een artsenechtpaar om eens wat rond te gaan snuffelen in de boeken van bedrijven. Zo begon ook Lakemans eerste zaak, in 1974, tegen Vulcaansoord, een bedrijfje uit de Achterhoek dat inmiddels failliet is.

Lakeman werkte toen nog als scheepvaarteconometrist bij Van Ommeren. Samen met zijn broer Tim en wat kennissen besloot hij zich te verdiepen in de cijfers van het bedrijf. Ze startten een jaarrekeningprocedure die werd gewonnen. Lakeman kreeg de smaak te pakken, zegde zijn baan op en stortte zich op zijn nieuwe rol als grootinquisiteur van het bedrijfsleven. Door zijn toedoen kwamen affaires rond RSV, Ogem en Hollandia Kloos aan het licht.

Met de vele tuchtklachten en jaarrekeningsprocedures die hij aanspande schiep Lakeman waardevolle jurisprudentie. En hij introduceerde het aandeelhoudersactivisme in Nederland. Door enkele aandelen van een bedrijf te kopen verschafte hij zich toegang tot de aandeelhoudersvergadering, waar hij het de heren achter de tafel lastig maakte.

,,Zijn optreden heeft veel kleine beleggers wakker geschud. Die zagen in dat ze behalve voor de koffie ook konden komen om wantoestanden aan de kaak te stellen”, zegt advocaat Kemper. ,,Anti-apartheidsactivisten namen het idee over en kochten aandelen Shell om het bedrijf ter verantwoording te roepen voor de aanwezigheid in Zuid-Afrika.”

Als een David tegen Goliath gaat Lakeman bewust achter de grote jongens van het bedrijfsleven aan. ,,Er zijn duizenden procedures in Nederland mogelijk”, zegt hij. ,,Maar als je geringe middelen hebt, moet je je beperken tot een bedrijf waar een voorbeeldfunctie van uitgaat. Daar is het mij om te doen.”

Ten behoeve van dat afschrikwekkende effect zoekt Lakeman regelmatig de publiciteit. Uitspraken als dat managers alleen geselecteerd zouden worden op hun beschaafde borrelpraat en dat banken het zwendelen in het bloed zit, hebben hem het imago bezorgd ongenuanceerd te zijn.

,,Ik kan mij voorstellen dat mensen mij kort door de bocht vinden”, reageert hij. ,,Maar als je in een paar zinnen je mening wilt neerzetten, wil de nuance wel eens verdwijnen. Als ik dat niet zou doen dan zou het effect van mijn werk verminderen. Ik richt me niet op juristen, maar op het grote publiek zonder daarbij de waarheid geweld aan te doen.”

Hij heeft zichzelf de verpersoonlijking van het algemeen belang genoemd. Dat wil niet zeggen dat Lakeman per definitie partij kiest voor de kleine man. In de zaak die de aandelenleaseverliezers tegen Dexia hadden aangespannen was hij het eens met de uitspraak van de rechter dat de beleggers geen misleidende voorlichting hebben gehad.

Lakeman was bij de zaak betrokken geraakt omdat hij in 1994 en 1995 twee brochures van leaseconstructies had nagekeken en goedgekeurd. ,,Er worden krokodillentranen gehuild bij die Stichting Leaseverlies. Ik sta nog steeds volkomen achter die brochure en dat product. Er wordt wel eens vergeten dat iedereen die zich daar in de jaren negentig voor heeft ingeschreven, ook flinke winsten heeft gemaakt. In totaal iets van een miljard gulden geloof ik.”

Of hij nou aan de basis heeft gestaan van de discussie over maatschappelijk verantwoord ondernemen weet hij niet. ,,Maar ik heb ieder geval een bijdrage geleverd in de bewustwording omtrent misstanden.”

Verdwenen zijn die misstanden niet, getuige recente boekhoudschandalen bij onder meer Ahold. In de drijfveren vooor het gesjoemel met de boekhouding ziet Lakeman wel een verschuiving. ,,Vroeger werd er vooral met de jaarrekeningen geknoeid om wanbeleid te maskeren. De jaarrekening die KPN nu moet overmaken, is daar een ouderwets voorbeeld van. Hiermee trachtten zij te dure overnames te verhullen. De laatste jaren worden de jaarrekeningen vooral fout opgemaakt om de privé-kassen te spekken van directieleden die hun beloning aan de prestatie van het bedrijf hebben gekoppeld.”

,,Ik vind het altijd een vreemde veronderstelling dat topbestuurders alleen maar het belang van het bedrijf voor ogen zouden hebben. Van een manager uit het middenkader of van de portier neemt men dat ook niet aan. Men gaat ervan uit dat die er vooral zitten om hun loonstrookje te incasseren. Ik zie geen reden om aan te nemen dat een topmanager een heilig boontje is die daar anders over denkt. ,,Het is sowieso volkomen zot managers te belonen voor hun prestaties. De resultaten van hun gevoerde beleid komen immers pas jaren later aan het licht.”

Veel vijanden heeft hij, naar eigen zeggen, niet gemaakt. ,,Ik denk dat Cees van der Hoeven (de voormalige topman van Ahold die hij aanklaagde wegens het vermoeden van heling en medeplichtigheid aan verduistering, red.) mij wel als een vijand ziet. Zelf zie ik hem niet als een vijand maar meer als een object. Of hij aardig is, maakt me niet uit. Ik beoordeel hem uitsluitend op zijn daden. Ik zie hem als exponent van een bepaald gedrag dat ik verwerp.”

Voorlopig is het bedrijfsleven nog niet van de inmiddels 62-jarige Lakeman verlost. ,,Ik heb toevallig net vanochtend berekend dat ik nog 20 000 uur wil werken. Dan wil ik me concentreren op de interessante projecten. Ik heb geen behoefte om te gaan reizen. Ik zou het vervelend vinden om niet meer te werken.”