Een geschenk uit de hemel noemt Richard Rijnvos de vondst van de mappamondo in Venetië. De componist als ontdekkingsreiziger.

Beleefde het eerste deel uit de Venetië-cyclus van Richard Rijnvos vorig jaar zijn succesvolle première, zo componeerde hij recent een nieuw deel. Dat semi-theatrale werk, 'mappamondo' (wereldkaart), beleeft komende woensdag in het Amsterdamse Concertgebouw zijn première. Het gaat goed met Rijnvos. Belangrijk werk van zijn hand wordt gespeeld in het Holland Festival, hij dirigeert het Ives Ensemble in een balletvoorstelling en binnenkort verschijnt een Rijnvos-cd.

Thema van 'mappamondo' is de Venetiaanse begraafplaats San Michele: een door Rijnvos vaak bezochte plek, waar beroemde componisten als Igor Stravinsky en Luigi Nono hun laatste rustplaats vonden. En waar de monnik Fra Mauro in de zestiende eeuw werkte aan een wereldkaart. Wat Rijnvos het meest tot de verbeelding sprak, was dat die zijn ultieme levenswerk verrichtte zonder ooit zijn klooster te verlaten. De monnik tekende de kaart aan de hand van verhalen van zeevaarders die hem verslag kwamen doen.

Rijnvos noemt zijn ontdekking van de kaart (die hij het afgelopen jaar zelf in Venetië bezichtigde) een geschenk uit de hemel, omdat die veel thema's bij elkaar bracht: ,,Componeren is voor mij niet zozeer mezelf iets ten doel stellen, maar de weg zélf. Waar je heen gaat, weet je als componist niet. Dat is terra incognita, zoals de tochten van de ontdekkingsreizigers.''

Rijnvos noemt 'mappamondo' 'semi-theatraal' omdat hij niet wil dat er bijvoorbeeld een decor wordt neergezet. ,,Er zijn wel rekwisieten. Fra Mauro (bariton David Wilson-Johnson) heeft een pij aan en zit aan een tafel. De andere solist is tubaïst Tjeerd Oostendorp. Die loopt door de ruimte en representeert uiteindelijk de componist Luigi Nono. In het eerste deel laat ik San Michele als het ware opdoemen uit de mist. In het tweede deel deelt Fra Mauro al sprekend zijn overpeinzingen met ons. Hij zit aan een tafel, met de rug naar het publiek toe. Zoals hij in zijn monnikencel met zijn rug naar de maatschappij stond. Net zoals toen komt ook nu iemand verslag doen van zijn reis. Dat is de tubaïst, die in het derde deel een duet speelt met de bariton. In vierde deel wordt duidelijk dat de tubaïst Luigi Nono is. Nono is gestorven en zoekt zijn laatste rustplaats op San Michele. Nono brengt Fra Mauro zijn beeld van de wereld: 'er zijn geen wegen, maar de weg ontstaat door het gaan zelf', was Nono's motto.''

Ondanks zijn titels die vaak verwijzen naar steden of andere plekken is Rijnvos een radicaal componist, die zijn tonen genereert uit uit 'onmuzikale', mathematische bronnen zoals magische vierkanten en schaakborden. Die strenge, onpersoonlijke werkwijze mondt overigens uit in werken met een eigenzinnige, on-Nederlandse signatuur. Rijnvos: ,,Ik ben niet eens zo met moderne muziek bezig. Dat heeft ermee te maken dat ik de meeste moderne muziek die ik hoor ook echt vreselijk vind. Ik luister liever naar goede muziek. Misschien dat ik daarom thuis liever de meesters van de vorige eeuwen draai, zoals Beethoven en Sibelius.''

Toch is er geen groter verschil in werkwijze dan tussen die romantici en Rijnvos zelf: ,,Het klassieke idee van een componist is dat hij iets muzikaals in zijn hoofd heeft en dat op papier zet. Ik heb helemaal niks in mijn hoofd en toch wil ik muziek maken. Dat betekent dat ik de beslissing heb genomen dat ik geïnteresseerd ben in de muziek die ontstaat als je bepaalde condities bij elkaar brengt. En dan kijkt wat er gebeurt. Ik voel een weerzin tegen het opzadelen van anderen met mijn persoonlijke muzikale gedachtespinsels. Waar ik me in boekenprogramma's op tv aan kan ergeren is de eeuwige vraag of het boek autobiografisch is. Wat doet dat ertoe? Het legt de nadruk op de inhoud van het boek, terwijl ik denk dat kunst over de vorm gaat. Nou is het in muziek moeilijk om autobiografisch te componeren, maar je kunt wel erg vanuit je eigen belevingswereld werken. Dat doe ik, maar ik stel mijn eigen muziekbeleving niet centraal. Mijn fascinatie voor plaatsen als Venetië is een belangrijke vonk, die leidt tot werken. Maar vervolgens slaat dan de abstractie toe.''