Als het Kwaad de mensen treft

Door de eeuwen heen hebben mensen woorden en beelden gezocht om het Kwaad te duiden en zo buiten de deur te houden. Filosofe Susan Neiman schreef er een boek over. Het Amsterdamse Tropenmuseum wijdt er vanaf vandaag een tentoonstelling aan. Over amuletten, duivels en de demonische wezens in Playstation.

Op 12 september 2001 zond CNN 's middags zwijgende beelden uit met een doorlopende ondertiteling: 'no comment no comment no comment no comment'. De Amerikaans-Joodse filosofe Susan Neiman noemde die ondertiteling veelzeggend: terreur is bedoeld om ons met stomheid te slaan. Dat gebeurde, en daarvan getuigde CNN.

's Avonds waren er weer gewone uitzendingen waarin alles besproken werd: het aantal doden, de hoogte van de schade, de achtergrond van de daders, en de vraag of het ethisch verantwoord is over dit alles te praten. Neiman: ,,Woorden vinden om de confrontatie aan te gaan is een daad van herstel.''

Dat hebben mensen door de eeuwen heen gedaan, woorden én beelden zoeken om het kwaad te duiden, en zodoende hopelijk buiten de deur te houden. Susan Neiman schreef 'Het kwaad denken. Een andere geschiedenis van de filosofie'; de beelden zijn te zien op de tentoonstelling 'Het Kwaad. All about Evil'.

Als je de intellectuele geschiedenis bekijkt met de ogen van het kwaad, dan begint volgens Neiman de moderniteit in november 1755 bij de aardbeving van Lissabon en eindigt ze twee eeuwen later in Auschwitz. Lissabon was een van de lieflijkste havensteden van Europa. Tot de grote klap, die aan vijftienduizend mensen het leven kostte. Geen getal dat de vergelijking met Auschwitz aankan, toch schreef elke zichzelf respecterende filosoof destijds erover. In Oost-Pruisen publiceerde de nog onbekende geleerde Immanuel Kant in de Königsberger Zeitung over de natuur van aardbevingen. Elders vlogen Rousseau en Voltaire elkaar weer eens in de haren, schreven genootschappen prijsvragen uit en voelde de zesjarige Goethe voor het eerst twijfel en bewustzijn in zich ontwaken. Wat maakte de aardbeving in Lissabon zo bijzonder?

Neiman: ,,Als Lissabon de geboorteplaats van de moderniteit is, dan is het dat omdat het ons dwingt de scheiding tussen natuur en moraal te accepteren. Lissabon had niet mogen gebeuren, maar gebeurde toch.''

Vóór de aardbeving van Lissabon werd het kwaad ingedeeld in natuurlijk, metafysisch en moreel kwaad. Na Lissabon reserveerden denkers het woord 'kwaad' voor datgene wat zij vroeger aanduidden als moreel kwaad. Het moderne kwaad is een product van de wil.

Filosofen begonnen het natuurlijke kwaad voortaan pech te noemen. Of zoals Nietzsche zei: ,,De natuur bekijken alsof zij een bewijs van de goedheid en protectie van een god is, de geschiedenis interpreteren ter meerdere glorie van goddelijke rede, als permanente getuigenis van een zedelijke wereldorde en van nog zedelijkere laatste bedoelingen; de eigen lotgevallen net zo uitleggen als vrome mensen ze lange tijd hebben uitgelegd, namelijk alsof alles een beschikking is: dat is van nu af voorbij.''

Voortaan concentreerden filosofen zich op metafysisch kwaad, dat zich buiten de grenzen bevond die elke volwassene zou moeten erkennen. Om zonder bovenwereldlijke onderbouwing toch verantwoordelijkheid te nemen voor een deel van de wereld, dat zou juist een toonbeeld van volwassenheid zijn. Neiman: ,,Het beperken van kwaadaardige handelingen tot handelingen waarbij boze opzet in het spel is, helpt op een zinvolle manier een heleboel kwaad uit de wereld.''

Toen naderde Auschwitz, volgens Neiman het einde van de moderniteit. Natuurlijk, dit kwaad was wel degelijk een product van de wil, Auschwitz was zeer bewust gepland. ,,Zelfs het aantal joden'', schrijft Neiman, ,,dat in een veewagen werd gedreven, was precies berekend; de SS wilde de Reichsbahn voor het transport van mensen die vermoord moesten worden niet meer dan het laagste tarief betalen.''

Maar het is de vraag of deze uitdrukkelijke wil ook gold voor individuen. In haar beroemde studie 'Eichmann in Jerusalem' toont Hannah Arendt aan ,,dat misdaden die zo onvoorstelbaar zijn dat zelfs de aarde om vergelding roept, tegenwoordig gepleegd worden door mensen met motieven die in het ergste geval banaal zijn''. Zij kwam tot de formulering van de banaliteit van het kwaad: de gewoonste mensen plegen de onvoorstelbaarste misdaden. Eichmann had geen idealistische motieven, hij wilde hooguit hogerop. Dat is volgens Neiman kenmerkend voor al het kwaad in de 20ste eeuw: de intenties van de individuen staan in geen verhouding tot het kwaad dat ze aanrichten.

In dat opzicht is 11 september 2001 ook weer een scheidslijn. Neiman noemt de aanval op de Twin Towers de spectaculairste uit de geschiedenis, ogenblikkelijk voelden we ons allemáál minder veilig. Voor het eerst werd niet een ruimte, maar een tijdstip een begrip. ,,Terwijl vroeger het noemen van een stad - Lissabon of Auschwitz - volstond om ontsteltenis en afgrijzen op te roepen, begon de 21ste eeuw met een datum.''

Het is niet de tijdsaanduiding die van deze aanval een scheidslijn maakt. Het is vooral de ouderwetsheid van de daders, die de modernste technologie combineren met achterhaalde morele veronderstellingen. Volgens Neiman is de bewuste wens om zoveel mogelijk angst en verderf te zaaien - piloten namen vlieglessen zonder te leren landen - een zo'n verouderd beeld van het kwaad dat we er niet op waren voorbereid.

Neiman spreekt nu over een beeld van het kwaad, een intellectueel beeld. Mensen hebben door de eeuwen heen ook heel tastbare beelden van het kwaad gemaakt. Ruim vijfhonderd ervan zijn vanaf vandaag te zien in het Amsterdamse Tropenmuseum op de tentoonstelling 'Het Kwaad. All about Evil'.

Het is een vreemde gewaarwording met Neiman in het achterhoofd door deze tentoonstelling te lopen. Hier geen intellectuele geschiedenis maar een beeldverhaal over de eeuwige worsteling van de mens met het kwaad, verteld in een spectaculaire setting vol duivels, demonen en verleidelijke vrouwen.

Van de periodisering van het kwaad zoals Neiman die maakt, is hier niets terug te vinden. De tentoonstelling en een gelijktijdig uitgegeven boek zijn opgebouwd rond drie thema's. 'De oorsprong van het kwaad' toont hoe de mens altijd behoefte heeft gehad om het kwaad te verklaren. Niet in eerste instantie wijsgerig maar verhalend en beeldend. Het tweede deel gaat over de manier waarop de mens het kwaad gezichten geeft. Een bonte stoet van duivels, demonen en heksen passeert de revue.

Het derde, spectaculairste deel gaat over de omgang met het kwaad. Misschien vonden de filosofen dat we de Architect (Voltaire) niet langer verantwoordelijk konden houden voor natuurlijk kwaad, de gewone man dicht God magische capaciteiten toe.

Bijna alle wereldreligies kennen de beschermende werking van heilige teksten. Ze worden op vesten, hemden en onderbroeken gedrukt, maar nog vaker op briefjes geschreven en in kokers op het lichaam gedragen. Ook bij ons. Zo is er in het Tropenmuseum een 'Lengtemaat van Christus' te zien, een vrij smal stuk papier van 1 meter 72 lang, met allerlei beschermende teksten, die je om je heen kon wikkelen bij dreigend gevaar zoals onweer. Hoewel Nietzsche het lachwekkend zou vinden, droeg een vrouw uit Valkenswaard het ding tot 1960 bij zich.

Ook ceinturen, sieraden, koper en zilverstukken, jagershemden, medusakoppen en gevelmaskers moeten het kwaad op afstand houden. Elk volk en elke tijd kent zijn magische voorwerpen, amuletten, totems en fetisjen. 'Het kwaad, all about Evil' laat zien dat in de moderne jeugdcultuur en in videogames als Playstation alle oude heksen, duivels en buitenaardse wezens weer opduiken.

Lissabon, Auschwitz, 11/09 - ons dénken over het kwaad kan wezenlijk veranderen, de vormen waarin we het gieten doen dat niet. Daarom zullen de spelers van Playstation ook weinig begrepen hebben van de stomheid waarmee de CNN-journalisten geslagen werden. Voor hen was de aanslag was spectaculair, gruwelijk, én passend in hun voorstellingswereld. Hier versloeg het beeld het woord.