Structurele progressie moet nog blijken

Euforisch spreken de beleidsbepalers van de KNVB van een 'nieuw zelfbewustzijn' in het betaalde voetbal met zijn kennelijk onbreekbare aantrekkingskracht. Toch is de nieuwe top een smalle, en de hoop is erop gevestigd dat de wapens van PSV en AZ ook in 2005 hun slagkracht behouden.

AMSTERDAM - PSV, de ongeslagen koploper van de eredivisie, schaarde zich met on-Nederlands evenwichtige trekjes in de Champions League bij de beste zestien ploegen van Europa. Vier clubs vervolgen hun weg na de jaarwisseling in het Uefa Cup-toernooi, waaronder AZ, met ongeremd offensief en beweeglijk spel onbetwist de surprise van dit seizoen.

In de eerste helft van de competitie, die dit weekeinde wordt afgesloten, werd daardoor het de laatste jaren opgewekte cynisme zo niet verdreven dan toch onderdrukt -en er was nog meer. De toeschouwers stromen onverminderd toe, er is nog maar één trainer (Neeskens bij NEC) ontslagen en de ontknoping nadert van de strijd om de tv-rechten, die naar schatting 30 miljoen euro meer zullen opleveren dan nu (43 miljoen) het geval is.

Euforisch spreken de beleidsbepalers van de KNVB van een 'nieuw zelfbewustzijn' in het betaalde voetbal met zijn kennelijk onbreekbare aantrekkingskracht. Een smet vormen de spreekkoren, en met ADO Den Haag-Feyenoord morgen nog op het programma, kan niet worden gegarandeerd dat al het leed in dat opzicht al is geleden. Maar inmiddels zijn dan toch de eerste sancties uitgesproken voor de rotste appel, ADO Den Haag, uit hoofde van de florerende KNVB die onlangs een winst van acht miljoen euro kon bekendmaken.

Een aanzienlijk deel werd binnengebracht door het Nederlands elftal. Aan de bewogen deelname aan het EK, afgelopen zomer in Portugal, hield de voetbalbond 3,5 miljoen euro over. En dan te bedenken dat Oranje toen nog vooral werd bekeken met argwaan, in sferen die door een buitenproportionele klopjacht op de toenmalige bondscoach Advocaat werden getekend.

Hoeveel miljoenen zouden er dan wel niet in het vat kunnen zitten nu Advocaat is opgevolgd door de even onervaren als voorlopig alom geaccepteerde Van Basten? Oranje sloot het jaar af als koploper in zijn WK-kwalificatiegroep, na een campagne die vooral door een tamelijk geforceerde 'nieuwe openheid' buiten het veld werd gekenmerkt.

Van Basten nam velen ook voor zich in door tien debutanten op te roepen, van wie negen ten tijde van hun invitatie uit de nationale competitie. Mede daardoor stimuleerde hij een herwonnen gevoel van eigenwaarde. Maar tevens kan daar een begin worden gemaakt met de relativeringen die halverwege het seizoen óók zijn aan te voeren -niet in het minst omdat het merendeel van de al te lichtvaardig verkozen nieuwelingen alweer is afgevoerd. Daar komt bij dat het spel van Oranje nog nauwelijks tot de verbeelding spreekt.

Uit meer dan twee spelers, Kuijt (Feyenoord) en de teruggekeerde Landzaat (AZ), bestaat de nieuwe oogst van onbetwistbare internationals uit de eredivisie voorlopig niet. Van Basten, die zoals elke Nederlandse bondscoach in zijn keuze van aanhoudend volwaardig beproefde spelers wordt beperkt, zal hopen dat het ook hem voordeel oplevert dat vijf nationale clubs in het nieuwe jaar over de grenzen actief mogen zijn.

Of dat op een structurele vooruitgang van het Nederlandse voetbal wijst, valt echter nog te bezien. PSV en AZ hebben respect afgedwongen, zowel nationaal als internationaal. Als nummer drie in zijn poule profiteerde daarentegen Heerenveen van een verlaging van de drempel in de tweede ronde van het Uefa Cup-toernooi, waarin het ook Feyenoord niet al te moeilijk werd gemaakt. Ontluisterend was voorts (opnieuw) de toer door de Champions League van Ajax.

Niet dat Ajax het aflegde tegen Juventus en Bayern München wekte hoon, wel het gebrek aan weerstand waarmee dat gebeurde én de flinterdunne marge waarmee ten koste van het nietige Maccabi Tel Aviv Europese uitschakeling werd afgewend. Een incident was het geenszins. Ajax speelt al anderhalf jaar flets en doorzichtig, met een onevenwichtige selectie waarin door frustraties, onvermogen, zelf overschatting en een gebrek aan leiderschap tal van binnenbrandjes ontvlamden.

Met respectievelijk acht en elf punten achterstand op PSV zijn Ajax en Feyenoord de grote tegenvallers tot nu toe. Dat op zich kan gezien de status van beide clubs al een tegenwicht bieden tegen al te rooskleurige schetsen van de staat van het nationale voetbal. Bovendien is het maar de vraag of er zowel in Amsterdam als Rotterdam op korte termijn verbetering kan worden verwezenlijkt.

Ajax lijkt slechts een wezenlijke kentering te kunnen bewerkstelligen als het in de winterstop gerichte versterkingen kan vinden. Zolang de Griekse spits Charisteas, reserve bij Werder Bremen, de voornaamste gegadigde is wijzen de tekenen daar niet op.

Nog minder dan van Ajax kan het heil worden verwacht van Feyenoord, dat door traditionele beperkingen wordt geremd. De hoop dat het charisma van trainer Gullit een vruchtbare compensatie zou kunnen bieden, vervloog zodra Feyenoord met tegenstand van (enige) betekenis werd geconfronteerd. Het gebrek aan kwaliteit, vooral in de defensie, fnuikte opnieuw de club die al jaren de financiële middelen ontbeert om de tekortkomingen te verhelpen.

Met de aantekening dat Heerenveen, FC Utrecht en NAC zich stabiele subtoppers betonen, zonder kans op een coup, resteert de gevolgtrekking dat de nieuwe top vooralsnog een smalle is. Met twee wapens vooral hebben PSV en AZ zich afgescheiden, respectievelijk standvastigheid en onbevangenheid, en de hoop is erop gevestigd dat die ook in 2005 hun slagkracht behouden.

Bemoedigend was zo beschouwd het oordeel van trainer Adriaanse niet nadat AZ deze week van Grazer AK had verloren. Zijn ploeg had zich geen raad geweten, vond hij, met zijn gewijzigde status van favoriet. Dat is juist de rol die AZ, de voormalige brutale uitdager, zichzelf ook in eigen land heeft verschaft. Het nieuwe jaar zal uitwijzen wat het 'nieuwe zelfbewustzijn' werkelijk waard is -in Alkmaar, Eindhoven, Europa en Zeist.