Terrorisme de oorlog verklaren is dom

Een oorlogsverklaring is precies wat de vermoedelijke moordenaar van Theo van Gogh wenst. Een oorlog schuift wetgeving opzij die we juist nodig hebben tegen misdadigers.

De moord op Theo van Gogh is door minister Zalm aangemerkt als een oorlogsverklaring die hem ingaf namens het kabinet te melden: ,,Wij verklaren de oorlog terug''. Deze reactie is onverstandig, zeker voor verantwoordelijke politici.

De moord op Van Gogh is in de eerste plaats een misdaad. Mohammed B. is in de eerste plaats een misdadiger. Dat hij beoogde een aanslag te plegen op het vrije woord in ons land, maakt de daad niet tot een oorlogsdaad, al lijkt de man het zelf graag zo te zien.

Europa heeft eerder met deze verschijnselen te maken gehad: vooral de Rote Armee Fraktion in de Bondsrepubliek en de Brigate Rosso in Italië. Deze terreurgroepen voerden hun 'heilige oorlog' in de jaren zeventig en tachtig tegen de kapitalistische staat; leidende politici, hoge ambtenaren en industriëlen waren hun slachtoffers. Niettemin hebben beide landen de terroristen bestreden met de middelen van de rechtsstaat en nimmer in hun daden een oorlogsverklaring gezien.

In de Verenigde Staten zijn de aanslagen van 9 september 2001 onmiddellijk opgevat als een daad van oorlog, ook toen nog niet duidelijk was dat de organisatie van Bin Laden, opererend vanuit het Afghanistan van de Taliban, verantwoordelijk was. Die oorlogsdaad leidde ertoe dat de Amerikaanse regering een aantal grondrechten van groepen ingezetenen, ook Amerikaanse staatsburgers, ernstig inperkte.

Ook de detentie zonder enige vorm van proces gedurende ruim twee jaar in de Guantánamo Bay-gevangenis van honderden mannen die hoofdzakelijk in Afghanistan aan de zijde van de Taliban vochten, past in dat oorlogsdenken. Dat ging zo ver, dat deze gedetineerden ook de rechten van het internationale oorlogsrecht werd onthouden, omdat zij geen 'officiële' soldaten waren.

De Amerikaanse reactie op 9/11 komt voort uit de diepe behoefte aan onkwetsbaarheid. Wie die behoefte wil bevredigen, zal een hoge prijs moeten betalen. De Amerikanen lijken daartoe bereid, zowel wanneer het gaat om de materiële prijs voor het ruimteschild, als wanneer het gaat om de immateriële prijs, de grondslagen van de rechtsstaat. Ook lijken zij bereid om -voorzichtig geformuleerd- de grondslagen van het VN-handvest aan te tasten door het recht op het voeren van een preventieve oorlog op te eisen.

Wie de bestrijding van terrorisme tot een oorlog verklaart, roept daarmee op tot beperking van allerlei grondrechten. Want als bevoegdheden van politie, justitie en AIVD moeten worden uitgebreid, zal dat niet zonder gevolgen zijn voor de grondrechten van burgers. En hoever gaan wij daarin? Gaan we de personen die op de AIVD-lijst van verdachten staan -naar verluidt zo'n 150- interneren of gaan we nog verder en schuiven we het internationale martelverbod opzij om een beraamde aanslag te kunnen voorkomen?

De overheid moet niet de indruk wekken dat aanslagen zomaar uit te bannen zijn. De aanpak ervan vergt langdurig en grondig recherchewerk. Grondige kennis van wat potentiële daders beweegt, is nodig om uiteindelijk effectief te zijn bij het voorkomen van terrorisme. Ook vergt dit een geduldige aanpak die invloed uitoefent op de omgeving waarin deze mensen leven. De samenleving zal dat geduld niet gemakkelijk opbrengen. Des te belangrijker, dat kabinet en parlement dat wel doen.

Er ligt een fundamenteel onjuiste veronderstelling ten grondslag aan de benadering 'wij zijn in oorlog met islamitisch terrorisme'. Die veronderstelling is dat de democratie te zwak is om met de klassieke middelen van de rechtsstaat het terrorisme te bestrijden. Terwijl juist de zelfverklaarde ideologische motieven van het terrorisme -of die nu marxistisch-leninistisch of fundamentalistisch-islamitisch worden genoemd- een demonstratie van soevereiniteit van de rechtsstaat vereisen. Het gaat erom terroristen het recht te ontzeggen om buiten de rechtsorde te treden. En daarom doen we er goed aan de moord op Van Gogh geen daad van oorlog te noemen, maar gewoon wat het is: een misdaad.