Wie Jan Campert een verrader noemt, geeft nazi's hun zin

De Jan Campertstichting ter blijvende herdenking van de strijd der Nederlandse letterkundigen in 1940 -1945 dubt of zij de naam van haar stichting nog wel kan handhaven. De prominente verzetsman Gerrit Kleinveld heeft immers onthuld dat de journalist, verzetsman en dichter niet door uitputting in het concentratiekamp Neuengamme is bezweken, maar als verrader door zijn kampgenoten zou zijn vermoord. Ook de gemeente Den Haag twijfelt of de jaarlijkse Jan Campert, Borderwijk en Huygensprijs de naam van de dichter en verzetsman nog wel mag dragen.

Die twijfel is begrijpelijk. Jan Campert (1902-1943) staat te boek als een held, die bovendien met zijn lied 'De achttien dooden' een indrukwekkend monument in het leven riep van de verschrikkingen van de Tweede Wereldoorlog. Maar het zou een tragische vergissing zijn daaraan gehoor te geven.

Het is een verhaal van horen zeggen. Gerrit Kleinveld had het van medegevangene Jan van Bork gehoord, blokoudste van de barak waar Jan Campert verbleef. Campert zou geen gehoor hebben gegeven aan de verzetsleiding en uiteindelijk ook verraad hebben gepleegd. Het kan waar zijn, maar het blijft een overgeleverde beschuldiging: de directe betrokkenen zijn dood.

Wat we wel weten is dat de Duitsers geen middel ombeproefd lieten om de gevangenen in het kamp totaal te demoraliseren, tot aan de grens dat normale menselijke waarden wegvallen om plaats te maken voor een vaak blind overlevingsmechanisme. Voor veel overlevenden was het een schok om later te moeten vaststellen dat ze daar soms heel ver in gingen, verder dan overeenkwam met hun eigen morele standaard. Aan die demoralisering was niet alleen Jan Campert blootgesteld, maar ook Jan van Bork.

Deze wetenschap dwingt tot uiterste terughoudendheid bij het vellen van oordelen. Het is al te makkelijk Jan Campert postuum af te schrijven, als iemand die in zijn biografie al was neergezet als een charmante, maar verder opportunistische man en die nu als sluitstuk ook nog verraad zou hebben gepleegd. Zo'n vergaand oordeel komt ons niet toe: niet alleen uit respect voor de dichter van een monument. Maar ook omdat wij het domweg moeten vertikken de nazi's met hun demoralisering hun zin te geven met de feitelijke vaststelling dat we allemaal even slecht zijn: de onderdrukkers en hun onderdrukten.