Neoliberalen kunnen ook lid zijn van de kerk

De Accraverklaring maakt van het liberalisme een karikatuur en tast de gewetensvrijheid binnen de kerk aan. Protestanten die het neoliberalisme aanhangen plegen géén 'daad van ongeloof'.

De Accraverklaring is door de Wereldbond van Hervormde en Gereformeerde Kerken (WARC) in 2004 opgesteld en onlangs door de Protestantse Kerk in Nederland goedgekeurd. Wies Houweling, lid van het internationale hoofdbestuur van de Wereldraad van Kerken, noemde de uitspraken uit de Verklaring zelfs 'de essentie van het geloof' (Trouw, 8december.)

Volgens de Accraverklaring leven wij 'in een schandelijke wereld die Gods oproep van leven voor allen ontkent'. Dit zou in direct verband staan met de ontwikkeling van de neoliberale economische globalisering. Door vervolgens een zeer eenzijdige omschrijving van het neoliberalisme te geven kan de veronderstelde onrechtvaardigheid ervan eenvoudig worden aangetoond. Dit blijkt wel uit het feit dat er met geen woord gerept wordt over de eigen verantwoordelijkheid die ieder mens binnen zijn mogelijkheden heeft voor zijn persoonlijke ontwikkeling. Toch een belangrijk aspect van zowel het liberalisme als het protestantisme.

De Wereldbond en de PKN begeven zich met deze verklaring op het pad van de politiek en tasten daarmee de gewetensvrijheid binnen de kerk aan. De idee alsof globalisering een proces is dat bestreden kan worden en dat individuele gelovigen medeschuldig zijn aan de negatieve gevolgen ervan laat in elk geval zien dat het de opstellers van de Accraverklaring aan realiteitszin ontbrak. Het is alsof de kerk tegen de regen is en vindt dat wie nat wordt een collectieve schuld draagt.

De tendentieuze uitspraak dat sociale verplichtingen, bescherming van zwakken en relaties tussen mensen in de huidige economische orde ondergeschikt zijn aan economische processen doet geen recht aan de werkelijkheid. Er is in het Westen geen regering die dit zo propageert. Evenmin als de aanname dat privé-bezit volgens het liberalisme geen sociale verplichtingen met zich meebrengt. Liberalen houden immers de sociale rechtvaardigheid mede in stand door belastingheffing. Ieder mens draagt bij en zorgt zo indirect voor diegenen die niet voor zichzelf op kunnen komen. In welke mate men zijn privé-bezit daarna voor het algemeen belang inzet is ter persoonlijke beoordeling.

De Accraverklaring keert zich tevens uitdrukkelijk tegen de wereld van corruptie, uitbuiting en hebzucht. Een blik in de Corruption Perception index van Transparency International, leert echter dat corruptie juist bij de regeringen van een aantal niet-liberale derdewereldlanden het grootst is. Zo lijdt de overgrote meerderheid van de Zimbabwaanse bevolking honger, terwijl de vrienden van Mugabe het vruchtbare land bezitten en uitsluitend voor eigen gebruik aanwenden. Bovendien heeft Mugabe, die zich als christen afficheert, blijkbaar wel geld voor wapens om als neokolonialist de oorlog in Congo te beïnvloeden, maar niet om de problemen in eigen land effectief aan te pakken. Zolang er landen zijn die meer geld overhebben voor wapens dan voor onderwijs en bestrijding van armoede, is de medeverantwoordelijkheid van individuen in het Noorden voor de situatie in ontwikkelingslanden niet meer dan een morele illusie.

Welk alternatief biedt de verklaring eigenlijk voor globalisering? Met een wereldeconomie van bedeling is niemand geholpen. Strenge mondiale milieunormen zullen de economische kansen in ontwikkelingslanden verder de kop in drukken. Welke verantwoordelijkheid neemt de Wereldbond eigenlijk als er massaal gehoor gegeven wordt aan de oproep tot een 'christelijke' en sobere levensstijl? Een economische malaise in het Noorden zal zeker niet leiden tot economische groei in het Zuiden.

In de Accraverklaring wordt de overtuiging uitgesproken dat God iedereen samenroept om de eenheid binnen de kerk hoog te houden. Dat zal lastig zijn als de kerk zo'n polariserend standpunt inneemt. Wies Houweling geeft in het interview ruiterlijk toe dat diegene die zich in de richting van Accra wil begeven politiek gezien bij de SP linksaf moet en voortaan in de wereldwinkel zijn boodschappen moet doen. Voor alle mensen die in het stemhokje of supermarkt een andere beslissing nemen sluit dit lid van het Centraal Comité van de Wereldraad eigenlijk de deur. Gezien haar persoonlijke voorkeur voor Senseo-koffie, wordt het wel erg leeg zo binnen de kerk.

De gewetensvrijheid van gelovigen binnen de kerk wordt aangetast nu er gesproken wordt over de essentie van het geloof. Kan iemand die overtuigd is van de heilzame werking van het vrije spel der krachten in de economie eigenlijk nog wel lid van de kerk zijn? Het is juist een kenmerk van het protestantisme dat gelovigen uiteindelijk zelf gaan over de wijze waarop zij invulling geven aan hun geloof.

De geschiedenis leert waar de pretentie van maakbaarheid en beperking van gewetensvrijheid overheid en kerk kunnen brengen. In absentie van de Allerhoogste blijft de nadruk op individuele verantwoordelijkheid voor het eigen handelen en vertrouwen in een zo groot mogelijke werking van het vrije spel der krachten moreel gezien wellicht de minst problematische optie. Uiteraard staat het ieder mens vrij om hierover met ons van mening te verschillen. Wij zullen er in elk geval geen geloofskwestie van maken.