Liever Nederland dan Frankrijk!

De strenge Franse scheiding tussen kerk en staat kan niet zomaar toegepast worden in Nederland. Het Verlichtingsdenken is hoogmoedig.

De Franse ambassadeur in Nederland, Anne Gazeau-Secret, heeft zaterdag in Trouw de Nederlandse tolerantie met de strikt seculiere Franse houding vergeleken. Zij kritiseert ook de uitspraak van minister Donner van justitie dat fundamentalisme ieder mens eigen is.

Het verschil van opvatting tussen minister Donner en mevrouw Gazeau-Secret weerspiegelt de kloof tussen twee levensbeschouwingen: het calvinistisch pessimisme omtrent de menselijke natuur aan de ene kant, en het optimisme van de Franse Verlichting aan de andere kant.

Gazeau-Secret gaat ervan uit dat de mens zich verbeteren kan. De staat moet borg staan voor de inhoud en de kwaliteit van het onderwijs, de onvermijdelijke basis voor een geslaagde integratie van jonge immigranten. Het onderwijs is voor het Verlichtingsdenken een instrument waarmee de mensen zich door de rede kunnen laten verlichten. Als je de rede volgt, dan doe je wat goed, wat verstandig is.

De laïciteit, de strenge Franse scheiding tussen religie en staat, vormt de voorwaarde voor het goede functioneren van de rede. Daarom is de laïciteit volgens Gazeau-Secret het toppunt van politieke tolerantie.

Natuurlijk moeten ook de vertegenwoordigers van de staat zich door de rede laten leiden: als ze neutraal zijn, kunnen ze boven de tegenstrijdige opvattingen van de verschillende gemeenschappen staan. Gazeau-Secret ziet in het Franse systeem een model voor Europa en voor Nederland.

Toegegeven, de laïciteit heeft in Frankrijk tot dusver goed gewerkt. Maar dat betekent niet dat het ook in Nederland werkt. Op verscheidene elementen in het Verlichtingsdenken is serieuze kritiek mogelijk.

Allereerst berust het Franse model op een fictie: de mens zonder levensovertuiging. In God geloven is een levensovertuiging. Maar níet in God geloven, is even goed een levensovertuiging. Twijfelen of God bestaat, ook. Zich niet afvragen of God bestaat, en zich niet afvragen of er ultieme vragen zijn waarop antwoorden gevonden moeten worden, is eveneens een levensovertuiging. Denken dat de rede met een hoofdletter bestaat, en dat ze de mensheid moet verlichten, is al evenzeer een levensovertuiging en zelfs een geloofsovertuiging.

De mens zonder levensovertuiging bestaat niet. De laïcist en de atheïst zijn net zoals de protestant, de katholiek, de jood en de moslim, vertegenwoordigers van hun levensovertuigingen. Degenen die niet willen dat kerken in het politieke debat aan het woord komen, willen in werkelijkheid concurrerende levensovertuigingen het zwijgen opleggen. Dat vind ik niet het toppunt van politieke tolerantie.

Ten tweede, het Franse concept van de laïcité gaat uit van het idee dat de rede dé waarheid spreekt. Wie de rede volgt, vindt kennelijk dé goede oplossing -bijvoorbeeld het natuurlijk kader voor onze democratie. De goede oplossing is hier niet de uitkomst van discussie, debatten, en compromissen, maar datgene wat de door de rede verlichte mens heeft gevonden. Zulke mensen hebben gelijk en degenen wier geest door godsdienstig geloof verduisterd wordt, niet.

Wat eveneens duidelijk is uit de woorden van de Franse ambassadeur, is dat de door de rede verlichte staatsman boven de tegenstrijdige opvattingen van de verschillende gemeenschappen staat. Ik denk dat voor Nederland de combinatie van verlicht en boven het strijdgewoel verheven te veel van het goede is: dit type politicus lijkt me te autoritair voor dit land.

De spanningen in de Nederlandse samenleving zijn onmiskenbaar toegenomen. Desondanks heb ik meer vertrouwen in een oplossing gebaseerd op een Nederlands, calvinistisch, pessimistisch beeld van de mens zoals hij werkelijk is, dan in een uit Frankrijk geïmporteerde oplossing die stoelt op een optimistisch beeld van de mens zoals hij volgens sommigen zou moeten zijn. Mensen die in discussie met anderen een compromis zoeken, zijn beter in staat een voor ieder leefbare oplossing te vinden dan de zelfbenoemde vertegenwoordigers van de rede die zich boven de strijdige meningen van anderen verheven achten.