Hoger/Lager

Onlangs wees een lezer mij op mijn blindelings beleden vertrouwen in de evolutietheorie, een theorie waartegen volgens hem fundamentele bezwaren kunnen aangevoerd worden. Noem er eens een paar dan.

Ten eerste: 'Orde kan slechts in stand blijven door gerichte inspanning van buitenaf. De evolutietheorie beweert precies het omgekeerde.' Ten tweede: 'Eenvoudige chemische stoffen gaan zich nooit vanzelf zonder gerichte inspanning van buitenaf ordenen tot steeds grotere en gecompliceerdere constructies.'

Ik word zenuwachtig van die benodigde 'gerichte inspanning van buitenaf' want zien we daar niet een Zeer Oude Bekende opdoemen die met Zijn pollepel moet gaan roeren in de oersoep? Mijn buurman, die bijna alles in mij vergeeft behalve de opvallende stompheid van mijn godsreceptoren zei laatst: ,,Jij zou God nog niet in de gaten hebben als Hij op je schoot kwam zitten en midden in je gezicht niesde.'' Of is het nieste?

Dat kan zo zijn, maar ik heb het wel in de gaten wanneer anderen Hem menen te ontwaren, zeker in het biologische, waar ik de Schepper als uitermate storend ervaar. Storend omdat zijn per definitie ondoorgrondelijke werkzaamheid daar evenmin past als een biochemische analyse bij de gitaarmuziek van Jimi Hendrix.

Het is niet voor niets dat Darwin zijn theorie erg lang bij zich hield. Hij had zichzelf jarenlang zorgen gemaakt over de gevolgen die publicatie zou hebben voor zijn persoonlijke leven en dat van anderen. Zelfs Marx, die wel wat kon hebben over de menselijke aard, noemde The Origin of Species 'een bittere satire over mens en natuur'. Darwins vrome echtgenote, Emma Wedgwood, was bij lange na geen Marx en hij wist dat zijn theorie voor haar een afgrijselijk monster was. Zij leed onder de martelende gedachte dat zijn ongeloof hen zou scheiden bij de dood. Zij schreef hem in een brief in 1839 dat het voor haar een nachtmerrie zou zijn 'indien ik moest denken dat wij elkaar niet voor altijd zouden toebehoren'. Darwin besefte veel beter dan menig 21ste-eeuwer dat zijn relaas God voorgoed uit de werkplaats van de Natuur verwijderde, waarbij onmiddellijk de vraag rees of er dan überhaupt nog wel ergens werk voor hem was. Rond 1850 was er heel wat nodig om dit als waarheid, te zien eerst, en vervolgens te verkondigen.

Een van de moeilijkst in je op te nemen aspecten van Darwins denken is dat hij het concept 'richting' uit de geschiedenis van het biologische leven op aarde verwijderde. Het woord 'werkplaats' is ook al te veel. Er wordt niets vervaardigd in de biologie. Het leven is dan ook niet op weg naar een hoger doel. Er zijn geen betere en slechtere levensvormen. Het verschil tussen een bacterie en een giraf is, hoewel aanzienlijk, niet dat de ene hoger is dan de ander. Darwin schreef zelf dit eenvoudige maar alleszeggende motto in de marge van een van zijn aantekenboeken: 'Never say higher or lower'. Geen geringe opgave.

Om de gedachte te bepalen twee citaten over het oog. Eerst Galenus (2de eeuw na Christus) uit 'De Usu Partium' (Over het nut van de lichaamsdelen). Galenus is een fraai tussenstation tussen de granieten geweldenaar die in Genesis de wereld uit het niets tevoorschijn haalt en het blind voorttuimelende organisme uit de 19de eeuw. Galenus gebruikt Natuur en Schepper dooreen: ,,Kunnen wij achteraf (en niet vooruitdenkend zoals de Natuur dat kan) enige gerechtvaardigde kritiek laten horen op de dingen die zij gemaakt heeft, omdat het misschien beter was geweest ze anders te maken? (...) Oh gij beschimper der Natuur toon ons een andere van de zeven cirkels van de iris waar het hoornvlies beter uit zou kunnen ontspringen of als ge dat niet kunt en toch denkt dat het niet goed is dat het hoornvlies uit de hardste cirkel van alle ontstaat, toon ons dan hoe gij dit hoornvlies beter gemaakt zou hebben als ge in de plaats van Prometheus zelf geweest waart.''

Nu Darwin over het oog.

,,De veronderstelling dat het oog met al zijn onnavolgbare mechanismen waarmee het brandpunt wordt aangepast aan verschillende afstanden, waarmee wisselende hoeveelheden licht kunnen worden binnengelaten en waarmee sferische en chromatische aberraties worden gecorrigeerd, gevormd zou kunnen zijn door natuurlijke selectie, lijkt, ik geef het vrijelijk toe, absurd tot in de hoogste mate. En toch zegt de rede mij, dat indien kan worden aangetoond dat talloze gradaties bestaan van een volmaakt en complex oog tot een zeer onvolmaakt en eenvoudig oog, waarbij iedere gradatie nuttig is voor de bezitter, en indien verder het oog slechts een weinig variatie toont, en dat die variaties geërfd kunnen worden, hetgeen zeker het geval is; en indien zo'n variatie of verandering in het orgaan ooit nuttig kan zijn voor een dier onder veranderende leefomstandigheden, dan kan het probleem om te geloven dat een volmaakt en complex oog gevormd zou kunnen worden door natuurlijke selectie, hoewel onoverkomelijk voor onze verbeeldingkracht, nauwelijks als reëel worden beschouwd.''

Ik weet niet hoe u Galenus ervaart, maar voor mij leest Darwin alsof bij hem het paard ineens vóór de wagen loopt. Dat neemt niet weg dat Darwin voor het allereerste begin van het leven geen theorie heeft. Waar geen leven is daar valt ook niks te overleven. Fysici hebben ook geen theorie voor het begin van alles. We weten niet eens of een begrip als 'begin' nog wel iets betekent als we zo diep rondtasten. Maar dat doet niets af aan de bruikbaarheid van fysica voor een televisieuitzending. Darwin kon Genesis niet helemaal herschrijven, maar voor het verdere verhaal van het leven op aarde is zijn theorie daarom niet minder indrukwekkend.