Betrek leek bij strafmaat

Rechters moeten bepalen of verdachten schuldig zijn. Maar leken kunnen zich wel uitspreken over de hoogte van de straf.

Leken rukken langzamerhand op in de strafrechtspraak. Dat wil niet zeggen dat zij achter de tafel in de rechtszaal komen te zitten, maar het spreekrecht voor slachtoffers van ernstige misdrijven is -hoe gebrekkig ook- sinds 1 januari van dit jaar in de wet opgenomen en in werking getreden. Is het slachtoffer overleden, dan heeft één nabestaande het recht tijdens de zitting te spreken over de gevolgen van het misdrijf. Maar achter de tafel zitten in Nederland geen leken.

Naar aanleiding van de recente vrijspraak van terreurverdachte Samir A. is geopperd dat ook leken betrokken worden bij de rechtspraak. Bij veel juristen in Nederland roept alleen het woord 'lekenrechtspraak' al heftige negatieve emoties op. Daarbij wordt gedacht aan de juryrechtspraak waarbij leken bepalen of iemand al of niet schuldig is en de (beroeps)rechter daarna de strafmaat bepaalt.

Juristen wijzen gaarne op de gemakkelijke beïnvloeding van juryleden door vlotte advocaten. Voor het gemak vergeten deze (veelal) heren niet zelden dat rechters ook maar mensen zijn en in de praktijk ook niet onvatbaar voor beïnvloeding. Recentelijk is binnen de VVD in het voorstel voor een nieuw liberaal manifest een balletje in de richting van inschakeling van leken in de rechtspraak opgeworpen. Ontlasting van beroepsrechters is één argument, maar ook kunnen leken bijdragen aan meer voeling met de samenleving.

VVD-aanvoerder Van Aartsen heeft zich achter dit idee geschaard, maar coalitiepartner CDA voelt er niets voor. De Nederlandse rechter is goed opgeleid en onafhankelijk, is de mantra waarmee door het CDA de discussie gesloten wordt. Daar voelt men meer voor de nieuwe hype: mediation, in gewoon Nederlands bemiddeling. En dit laatste is juist erg ongelukkig. Waarom is niet in het Nederlandse recht een informele huis-, tuin- en keukenprocedure geintroduceerd, waar de rechter kan mikken op een vergelijk tussen partijen, maar waarin aan het eind toch door de rechter bindend de knoop kan worden doorgehakt? Dan hebben wij niet weer iets nieuws met een nieuwe klasse deskundigen, een nieuw beroepstijdschrift, congressen en dergelijke meer nodig.

Bij de mogelijke inschakeling van leken bij de rechtspraak lijkt het mij nuttig eens te wijzen op de interessante suggestie die de bekende Duitse schrijver (en jurist) Sebastian Haffner reeds in 1938 heeft gedaan: schakel leken in bij de strafrechtspraak, maar laat ze niet beslissen over schuldig of onschuldig, over de juridische kwalificatie van het te laste gelegde feit, maar laat ze beslissen over de strafmaat. Bewijsvragen, juridische kwalificatievragen, dat is typisch juridisch vakwerk, aldus Haffner, maar daarna bepalen welke tikken moeten worden uitgedeeld, is geen typisch-juridische, maar een algemeen menselijke bezigheid. Wetten zijn abstract, algemeen en juridisch-technisch geformuleerd en leken kunnen er volgens Haffner voor zorgen dat vonnissen niet alleen legitiem maar ook rechtvaardig zijn.