PvdA begint tweede leven

Henk Molleman is dood en al begraven, de omslag van het boek dat hij dertig jaar geleden samen met Joop van den Berg schreef over het einde van ons politieke bestel is van hard roze verkleurd tot onbestemd geel, maar de inhoud is nog steeds leerzaam. 'Crisis in de politiek' luidt de titel van het geschrift en alleen al daarom sloeg het destijds in als een bom. Het ging dwars tegen de tijdgeest in. Het kabinet-Den Uyl was zojuist aangetreden en de verwachtingen van deze ploeg, die de ambitie had macht, kennis en inkomen eerlijker te verdelen, waren hooggespannen. De twee jonge politicologen uit Nijmegen, beiden lid van de PvdA, gaven toe dat het ze in hun wetenschappelijke arbeid moeilijk was gevallen zich aan deze geest te onttrekken. Nochtans, schreven ze, hadden ze hun best gedaan zonder vooringenomenheid rond te kijken. Al het optimisme ten spijt stelden ze vast dat we aan de rand van een crisis stonden.

De kern van hun bevindingen was dat de politiek er steeds minder in slaagde door de 'ijzeren ring' van bureaucratie heen te breken die ambtenaren, instellingen en belangengroepen vormden. Daarmee verloor ze gaandeweg aan legitimiteit. Achteraf kun je vaststellen dat politici die analyse wel ter harte hebben genomen, doch slechts in die zin dat zij zich volledig met de 'ijzeren ring' verbonden. Ze zijn er bijna letterlijk in opgegaan. De gevolgen openbaarden zich in 2002, veel later dan Molleman en Van den Berg hadden voorspeld, maar wel zo ernstig als zij in hun somberste momenten hadden voorzien: een diepe crisis in de verhouding tussen de politiek en de burgers, een sfeer van onrust en verwarring en de opkomst van bewegingen die eenvoudige oplossing beloofden die het amorfe politiek-bureaucratische complex en de politici die zich daarmee hadden vereenzelvigd nog meer te kijk zetten.

Minister van buitenlandse zaken Ben Bot waarschuwde begin deze week voor dit populisme. Simpele, makkelijk te begrijpen oplossingen voor complexe problemen zijn meestal verkeerde oplossingen, zei hij tegen de verzamelde Nederlandse ambassadeurs, verwijzend naar de furieuze heksenjacht op communisten in het naoorlogse Amerika. Hij stelde daar tegenover dat 'politici met verantwoordelijkheidsgevoel' oplossingen aandragen die doordacht en duurzaam zijn. Het kost op zich weinig moeite Bot gelijk te geven, maar gevestigde politici past wel enige bescheidenheid: het populisme is een monster dat zij zelf hebben gebaard.

Het is van een bittere ironie dat uitgerekend de partij van Molleman en Van den Berg, de PvdA, het hardst en pijnlijkst met deze werkelijkheid is geconfronteerd. Daarvoor zijn ten minste twee voorname oorzaken aan te wijzen: een mateloos vertrouwen in het vormgevend vermogen van de staat en een sterke machtswil, die eigen is aan bestuurspartijen, hun kracht bepaalt, maar ook hun zwakte. De machtsbegeerte zoekt nu eenmaal altijd de weg van de minste weerstand en heeft de neiging weg te kijken van mene tekels als van Molleman en Van den Berg. In deze notie ligt de betekenis van dualisme. Als er geen tegenspraak is, moet een partij die zelf organiseren. Het is de onveranderlijke kern van de democratie. Hieruit kan de conclusie worden getrokken dat waar populisme opkomt, de democratie niet goed werkt.

Molleman, die vorige week is begraven, heeft nog kunnen meemaken dat de PvdA uiteindelijk toch de confrontatie heeft gezocht met de crisis die hij en Van den Berg in 1974 beschreven. Alleen dat al geeft aan dat de partij vitaal en gedreven is. Voorzover er een leegte wordt gesignaleerd is het slechts het onvermogen van de moderne media door de vluchtige dingen van de dag heen te kijken. Het herijken van beginselen is niet mediageniek, maar wel van essentieel belang voor een politieke partij, wil zij naar het woord van Ben Bot een doordachte en bestendige rol spelen. Het nieuwe beginselprogram van de PvdA, dat vandaag op het congres in Delft wordt vastgesteld, getuigt van een realistischer kijk op wat de overheid vermag en van meer vertrouwen in de burger zelf.

Het program rekent af met het doorgefourneerde gelijkheidsdenken en geeft met het streven naar 'een fatsoenlijk bestaan voor iedereen' een antwoord op de vraag waartoe sociaal-democraten op aarde zijn, dat tot minder overspannenheid aanleiding zal geven dan de oud-linkse verdelingspolitiek. Voorkomen dat mensen worden vernederd door uitsluiting en verlies van hun waardigheid, scherpt bovendien het oog voor de positie van immigranten zowel als autochtone inwoners. Het program lijkt terug te grijpen op de notie van Den Uyl uit 1951, dat de burger een grotere speelruimte toekomt wil hij niet worden gemangeld tussen de instituties van de welvaartsmaatschappij. Met vooruitziende blik schreef de jonge Den Uyl in die dagen dat 'alleen als we de burger de kans geven verantwoordelijkheid te dragen, hij niet zal revolteren'. Molleman en Van den Berg waarschuwden begin jaren zeventig andermaal krachtig dat die revolte voor de deur stond. Maar pas nu neemt de PvdA deze les echt ter harte en schept zij een uitgangspositie om aan een tweede leven te beginnen en het populisme terug te dringen.