Kijken in de toekomst

Met een checklist wordt bepaald of iemand met een terbeschikkingstelling, een tbs'er, vrijkomt of op verlof mag. Zulke scorelijsten zijn preciezer, maar geen wondermiddel. ,,Het blijft toch in een glazen bol kijken.“

Het gaat goed met Wilhelm S. Hij houdt zich aan de afspraken en zijn begeleide verloven verlopen zonder problemen. Zijn behandelaars hebben zelfs al onbegeleid verlof voor hem aangevraagd. Zo ver komt het niet. Want terwijl het ministerie van justitie het verzoek bekijkt, gaat Wilhelm S. er in juni dit jaar vandoor tijdens een begeleid verlof en brengt hij de 73-jarige Appie Luchies in Amsterdam om. En dat terwijl zijn risicotaxatie er gunstig uitzag.

Voor gewelddadige tbs'ers als Wilhelm S. gebruikt de Veldzicht-kliniek in Balkbrug, waar hij werd behandeld, de HCR-20: een uit Canada overgewaaide checklist waarmee behandelaars het risico op toekomstig gewelddadig gedrag inschatten.

S. zou op de korte termijn niet gevaarlijk zijn, maar pas als hij in het nauw gedreven wordt of als zijn medicijnen uitgewerkt raken. Of als S. alcohol drinkt.

,,Er zullen altijd tbs'ers zijn die in de fout gaan tijdens hun verlof of die na vrijlating opnieuw een delict plegen“, zegt Martin Hildebrand, die de voorspellende waarde van de checklists onderzocht voor het Expertisecentrum Forensische Psychiatrie (EFP) in Utrecht. Het EFP doet onderzoek naar de forensische psychiatrie. ,,Honderd procent zekerheid is niet te geven en zal er ook nooit komen.“ Hildebrand werkte mee aan de Nederlandse vertaling van de Canadese risicotaxatie-instrumenten voor gewelddadige tbs'ers en zedendelinquenten.

De puntenlijsten zijn vrij nieuw in Nederland. Tot tien jaar geleden hing het verlof of de vrijlating van tbs'ers nog geheel af van hoe de behandelaars over een patiënt dachten. Behandelaars schatten het risico op recidive zelf in, zonder de hulp van een risicotaxatie-instrument. ,,De behandelaars besloten: 'Goh, de patiënt volgt de therapie trouw, werkt mee en sport regelmatig. Die is klaar voor verlof“, zegt Hildebrand. ,,Maar dat soort ontwikkelingen is niet altijd een goed teken. Het kan een schijnvooruitgang zijn en zegt weinig over de kans dat een tbs'er opnieuw in de fout gaat.“

De gestructureerde risicotaxatie doet dat wel. De twintig criteria op de Canadese scorelijst HCR-20 staan voor die karaktereigenschappen, situaties en omstandigheden die een gewelddadige tbs'er gevaarlijk maken. De lijst bestaat uit drie delen: Historische items (zoals een geweldsverleden), persoonlijkheidseigenschappen (onder andere een negatieve houding) en toekomstige factoren (bijvoorbeeld de afwezigheid van een sociaal netwerk). ,,We kijken ook meer naar de mate van inlevingsvermogen van iemand, de mate van impulsiviteit. Daardoor missen we veel minder signalen dan vroeger.“ Uit recent onderzoek van het EFP blijkt dat de HCR-20 een redelijk tot goede voorspeller is van de kans dat een gewelddadige tbs'er opnieuw in de fout gaat. De door Nederlandse onderzoekers ontwikkelde checklist HKT-30, waarbij de patiënt op dertig punten wordt beoordeeld in plaats van twintig, doet het iets beter: die is volgens het onderzoek een betrouwbare voorspeller van het risico dat tbs'ers opnieuw gewelddadig worden. Op basis van dossiers werden beide risicotaxaties gemaakt van 156 inmiddels ex-tbs'ers. De uitkomst werd vergeleken met recidivecijfers. Van de ex-tbs'ers die volgens de HCR-20 een laag risico vormden, ging 16 procent na vrijlating opnieuw in de fout. Van de laagscorenden op de HKT-30 was dat 5 procent.

De betrouwbaarheid van de derde risicotaxatie, voor zedendelinquenten, wordt nog onderzocht. Hoewel Wilhelm S. veroordeeld was voor brute verkrachting, was hij niet beoordeeld met de risicotaxatie voor zedendelinquenten. Waarom is niet duidelijk.

Inmiddels gebruiken alle dertien forensische klinieken in Nederland de scorelijsten. Als een kliniek verlof voor een tbs'er aanvraagt bij het ministerie van justitie, moet de risicotaxatie bij de aanvraag zitten. Bovendien kunnen de behandelaars op de lijst zien welke specifieke factoren een tbs'er gevaarlijk maken.

In de behandeling kunnen ze extra aandacht aan die punten geven om dat gevaar te verminderen, zegt Hildebrand.

Ook in de rechtszaal is de risicotaxatie belangrijk, vertelt Mieke van der Vaart, vice-president van de Amsterdamse rechtbank. Zij zit regelmatig verlengingszittingen voor waarin, om de een of twee jaar, wordt bepaald of een tbs'er vrijkomt of nog langer behandeld moet worden. ,,De klinieken hebben allemaal verschillende accenten in de behandelingen en ook tbs'ers zijn allemaal anders: de risicotaxatie geldt voor alle tbs'ers.“

De twee lijsten voor geweldsdelinquenten hebben het toch nog met regelmaat mis: Van de tbs'ers die volgens hun score op de Canadese HCR-20 een 'laag tot matig risico' vormen, pleegt 15 procent na vrijlating opnieuw een gewelddadig delict. Voor de HKT-30 is dat 13 procent, blijkt uit EFP-onderzoek.

Dat heeft verschillende oorzaken. De informatie waarmee de voorspelling wordt gemaakt, klopt bijvoorbeeld niet altijd, vertelt Van der Vaart. ,,Ik las een keer een dossier van een jonge verkrachter die een moeizame relatie zou hebben met zijn vader die in Amerika woonde. Maar ik kende de moeder van deze jongen en wist: zijn vader is al twaalf jaar dood.“ Zorgelijk, vindt Van der Vaart. ,,Die verkeerde informatie kan van grote invloed zijn op de uitkomst van de risicotaxatie.“

Juist daarom blijft het gewone oordeel van de behandelaars belangrijk voor de beslissingen van de rechtbank, zegt de vice-president. ,,Want zij hebben elke dag met de tbs'ers te maken. Wij kijken dus naar allebei: de risicotaxatie én wat de behandelaars zeggen.“

Vooral de toekomstige factoren op de lijst vormen een probleem. Die zijn immers nogal veranderlijk. Een sociaal netwerk, een baan: ze kunnen allemaal wegvallen, dat is niet te voorspellen. ,,Zonder dat netwerk en die baan kan een tbs'er weer gevaarlijk worden. Maar als de tbs dan al is beëindigd, is daar niet zoveel meer aan te doen“, zegt Hildebrand. Zo kreeg Wilhelm S. veel steun van zijn vrouw. Zonder die steun werd de kans op gewelddadig gedrag op de korte termijn 'matig' ingeschat. Op middellange en lange termijn was dat risico volgens Hildebrand zelfs groot.

De rechtbank heeft daar geen boodschap aan. Tbs'ers moeten vrij komen als het risico 'aanvaardbaar' is, zegt Van der Vaart. ,,Wij maken daar uiteraard onze eigen afweging in. Mensen hoeven niet perfect de samenleving weer in.“ Van der Vaart vindt het jammer als tbs'ers niet op begeleid verlof mogen vanwege de uitkomst van de risicotaxatie. ,,In de kliniek is het toch wel heel erg droogzwemmen. Het mooie van het tbs-systeem is juist dat we proberen mensen te resocialiseren. Die moet je dan niet voor altijd binnen houden.“

Hildebrand sluit zich daar bij aan. ,,Je begeleidt een tbs'er naar een winkel en iemand doet daar onaardig tegen hem. Hoe reageert hij daarop? Weet hij hoe hij daar mee om moet gaan? Dát zijn de belangrijke dingen in de behandeling.“ De checklist is daarin niet meer dan een hulpmiddel, zegt Hildebrand. ,,Met de lijst kunnen we een betere voorspelling doen dan met alleen het oordeel van de deskundigen. Maar het blijft natuurlijk toch in een glazen bol kijken. De echte test komt als tbs'ers weer in de maatschappij zijn teruggekeerd.“