Han Noten: Politici laten zich regeren door het volk

De politiek is zelf de belangrijkste aanjager van onrust geworden, vindt senator Han Noten (PvdA). Dat komt doordat politici zich te veel laten commanderen door het volk. Dat is niet de manier om rust en veiligheid te brengen.

'De politiek is op drift'', concludeert Han Noten, fractievoorzitter van de PvdA in de Eerste Kamer. Hij vreest dat dit alleen maar erger wordt, met de verandering van het kiesstelsel en de gekozen burgemeester.

Met stijgende verbazing heeft hij de politiek zien verworden tot een arena van commentatoren die op elk incident reageren. Volgens Noten onderschat men nog steeds het effect van de aanslag van 11 september 2001, de moord op Pim Fortuyn en het dramatisch instabiele kabinet-Balkenende I.

,,Bestuurders is toen de grond onder de voeten weggeslagen, ze zijn onzeker en reageren daarop met heftig gedrag op elk incident. Het resultaat is dat we nu bij alle partijen een leiderschapscrisis hebben.''

Voorbeelden zijn er volgens de PvdA-senator genoeg: ,,Binnen een paar dagen na de moord op Theo van Gogh had de politiek de moord gereduceerd tot een debat over de vrijheid van meningsuiting. Daar ging het helemaal niet om. De fractievoorzitters hadden achter de schermen met het kernkabinet moeten gaan praten hoe de rust kon worden teruggebracht. In plaats daarvan verergerden ze de onrust. Onverantwoordelijk.''

Typerend is ook de reactie op het integratierapport van de commissie-Blok, of de Nederlandse militair in Irak die van moord wordt beschuldigd. ,,Een uur nadat het integratierapport was vrijgegeven -ik was zelf pas op bladzijde vier- hoorde ik politici al vernietigende kritiek leveren. En nog voor we wisten dat de naam van militair met een O begon, werd de militair al veroordeeld. Hoe kun je zo snel een oordeel vellen? Waar is de reflectie?'' Recentere voorbeelden zijn de rel rond minister Remkes op vakantie in Thailand en minister Verdonk haar reactie op de vermoorde tasjesdief in Amsterdam. ,,Verdonk geeft commentaar op wat er in de rechtszaal moet gebeuren. Daar gaat ze helemaal niet over.''

,,Politici moeten eens goed kijken naar hun eigen rol'', vindt Noten. ,,Ze hebben geen tijd meer om een visie op de samenleving voor de lange termijn te ontwikkelen, omdat ze van hype naar hype rennen. Bestuurders denken dat ze moeten doen wat het volk wil. Dat een goede leider een kant-en-klare oplossing voor een probleem aanbiedt, zodat het binnen een jaar is opgelost. Alsof er voor elk probleem een laatje kan worden opengetrokken. Dat is een grote illusie. De politicus probeert aan die eisen te voldoen, het volk prikt er snel doorheen en wordt boos. En dus doet de politicus nog meer zijn best. Zo wordt de kloof en het wantrouwen in de politiek alleen maar groter. In plaats van een regering die het volk regeert, is het nu omgekeerd. Daardoor schuift de VVD verder naar rechts en de PvdA naar het midden, om de kiezer te plezieren.''

Het volk eist van de politicus dat het doet wat hij wil. ,,Honderden mailtjes, brieven en telefoontjes krijgen politici. En als ze niet direct antwoorden, is de burger boos. Politici hoeven niet elke dag verantwoording af te leggen aan elke burger. Dat hebben we eens in de vier jaar geregeld bij de verkiezingen. Stop er dus mee. Als je honderd mailtjes op een dag in vijf minuten zou moeten beantwoorden, ben je een werkdag bezig. Dan blijft er geen tijd over om je werk als volksvertegenwoordiger te doen.''

De druk om als politicus commentator te worden, ervaart Noten zelfs in de Eerste Kamer. ,,Dat kun je heel makkelijk doen in je rol van oppositiepartij. Je kunt van elke wet zeggen dat die niet uitvoerbaar is of haar doel niet zal halen. En als je dat goed verwoordt, beïnvloed je zelfs de publieke opinie. Er zijn collega's die vinden dat je politiek dan wat hebt bereikt. Maar dat is politiek voor de vorm. Er verandert niks.''

Volgens Noten is de kern van een goede leider in de huidige samenleving ,,dat hij leert omgaan met alle onzekerheden, en toch besluiten neemt omdat hij een lange termijn perspectief heeft''. Dat ontbreekt bij de huidige generatie politici, vindt Noten. ,,Omdat ze vrezen dan niet te kunnen voldoen aan het beeld van de goede leider. Ze zijn bang dat het niet verkoopt. En dan is Wouter Bos nog relatief de beste, want hij rent het minst achter hypes aan. Maar het cynische is, dat hem dat juist wordt verweten.''

Pasklare antwoorden zijn er niet meer in de huidige geseculariseerde samenleving met goed opgeleide mensen. ,,Toch verkopen politici nog steeds de boodschap dat ze in staat zouden zijn een betere, maakbare samenleving te creëren. Alsof de samenleving dat toelaat. Burgers zijn beleidsresistent. Ze volgen hun eigen koers, ongeacht wat de overheid doet.''

,,In mijn tijd bij de Spoorwegen werd een organisatiebureau ingehuurd om twintig procent te bezuinigen. Met militaristische toewijding werd dat aangepakt. Toen het plan eindelijk klaar was zei een collega - die vijfhonderd man onder zich had: ik ben klaar. Onvoorstelbaar hoe boos sommige directieleden waren; het ging niet zoals zij hadden bedacht.''

,,Die boosheid zag je ook bij het kabinet vorig jaar toen ze de vut- en prepensioen wilden afschaffen. Bij pensioenfondsen en verzekeraars lag de oplossing al klaar. Ze zouden de ruimte in de bestaande pensioenen gebruiken om individueel prepensioen te regelen. Het kabinet reageerde verbolgen, ze doen niet wat wij willen! Het is naief en misplaatst te denken dat het volk dat wel doet.''

De druk om direct aan de wensen van het volk te voldoen, wordt door de gekozen burgmeester en de geplande verandering van het kiesstelsel in een soort districtenstelsel alleen maar groter, vreest Noten. ,,Je krijgt 150 volksvertegenwoordigers die zich als belangenbehartiger opstellen en voortdurend moeten dingen naar de gunst van het volk.'' Noten kan nog niet zeggen hoe de PvdA-senaatsfractie gaat stemmen. ,,Ik krijg als fractievoorzitter in de senaat sowieso problemen met de plannen voor de gekozen burgemeester. Als we ervoor zijn, zijn de PvdA-leden teleurgesteld. Doen we dat niet, dan is Wouter Bos teleurgesteld.''

,,Het is toch van de zotte te denken dat je in april volgend jaar in één klap 600 burgemeesters kunt ontslaan? Het is hijgerig beleid en een vorm van dwingelandij. De landelijke politiek worstelt met de vraag waarom de burger geen vertrouwen in haar heeft en bedenkt dan als oplossing de gekozen burgemeester. Het probleem is daarmee weggedefinieerd. Dat heet in de psychologie een klassiek voorbeeld van overdracht, een probleem op het bordje van een ander schuiven. In essentie moeten gemeenten nu legitimeren dat D66 in dit kabinet zit.''