Augustinus

Wat is de belangrijkste gedachte van Augustinus voor onze tijd?

Eensgezind tezamen leven, één van ziel en één van hart op weg naar God.

Een open deur, wie wil er nou niet eensgezind tezamen wonen...

Dit lijkt me noch voor Augustinus' tijd noch voor de onze een open deur. Het is een belangrijk streven. Zelf heeft Augustinus om tot dit inzicht te komen een lange weg moeten afleggen langs verschillende filosofische en religieuze stromingen.

Pas toen hij niet anders meer kon, bekeerde hij zich tot het geloof van de algemene kerk en deed hij afstand van zijn functie als leraar in de welsprekendheid in Milaan om een nieuw leven te beginnen in dienst van God.

Ook in Milaan...

Nee. Na enige omzwervingen keerde hij terug naar zijn geboorteland, de Romeinse provincie Africa, waar hij in de havenstad Hippo bijna veertig jaar zou dienen als pastor en predikant.

En daar was iedereen één van ziel en één van hart...

Integendeel. Hippo was een smeltkroes van culturen en religies, waar allerlei geloofsrichtingen elkaar ontmoetten. Of juist botsten. Niet alleen christenen maar ook heidenen en joden. Uit de preken van Augustinus blijkt duidelijk dat zijn omgang met andersdenkenden, ook binnen het christendom, altijd op het niveau van het intellect en op grond van de kracht van het woord plaatsvond.

Wat was er bijzonder aan die preken...

Hij probeerde er de eenheid binnen de algemene kerk mee te herstellen en te bewaren; de dialoog in stand te houden. Andersdenkenden vormden naar Augustinus' mening (en niet alleen naar de zijne) een gevaar voor de eenheid en de liefde binnen de kerk en in het kielzog daarvan ook binnen het maatschappelijke leven.

Klinkt niet echt als eensgezind samenwonen...

Nee. Maar wat niet was, kon nog komen. In vergelijking met bepaalde tijdgenoten sprong Augustinus uiterst genuanceerd met zijn tegenstanders om. Hij zag het gedachtegoed van de ketterse groeperingen als een uitdaging. Het was voor hem een intellectueel spel dat hij wilde winnen ten gunste van de algemene kerk. Heel wat ketters benaderde hij dan ook respectvol, en inderdaad, zoals een tijdgenoot zegt, met sterke verstandelijke argumenten en op het gezag van de Schrift.

Aanhangers van een zogenoemde ketterij waren vaak originele denkers die alternatieve interpretaties van duistere Schriftpassages hadden bedacht en 'onoplosbare' problemen in het kerkelijk denken ter discussie wilden stellen. Het waren soms niet eens echt ándersdenkenden, maar op bepaalde terreinen extra genuanceerd denkenden, zo genuanceerd dat ze hun doel voorbij schoten. Ze beschouwden hun visie dan als de enig juiste, met als gevolg dat ze de bandbreedte die de algemene kerk op het gebied van de Schriftinterpretatie bood, versmalden.

Wat is daar tegen...

Augustinus dacht dat dan te veel gewone mensen buitengesloten zouden worden. Voor hen was duidelijkheid nodig, houvast. Ze moesten zich betrokken kunnen blijven voelen, zonder dat ze zich eerst door een dikke laag eruditie heen moesten werken. De algemene kerk vormde de gulden middenweg. Zij stond open voor iedereen, man, vrouw, jong, oud, onopgeleid en hoogopgeleid.

Duidelijkheid is iets anders dan eensgezind zijn...

Zeker. Maar duidelijkheid is het opstapje naar eensgezindheid. Augustinus zag de kerk als het lichaam van Christus, waarbij Christus het hoofd is en de kerk de ledematen. De verschillende onderdelen van dit lichaam konden volgens hem uitsluitend bijeenblijven als ze met elkaar werden verbonden door de eenheid scheppende liefde die uitgaat van de gedachte dat het hoofd het lichaam in eenheid brengt en houdt.

Hierop sluit de eerste bepaling van Augustinus' Regel aan: eensgezind tezamen leven, één van ziel en één van hart op weg naar God. Zijn hele oeuvre is gebaseerd op het samenbindende principe van de liefde.

En dat is in onze tijd van belang omdat...

Het belangrijk is telkens weer op het fundamentele belang van eenheid en liefde te blijven wijzen en zo weerstand te bieden aan verschijnselen van verbrokkeling en desintegratie. Wanneer je overtuigd bent van het nut van deze handelwijze, kan je bij het verantwoorden en verspreiden van je eigen geloofsovertuiging alleen terugvallen op de kracht van het woord. We spreken dan van dialoog. Op dat gebied heeft Augustinus ons in woord en daad iets voorgedaan.