Geestelijken verzetten zich tegen Mugabe

Zimbabwes kerken worstelen met hun houding tegenover het regime-Mugabe. Slechts een minderheid van de geestelijken in het Afrikaanse Zimbabwe spreekt zich uit tegen het bewind van president Robert Mugabe. Maar het verzet groeit: ,,Mensen worden gemarteld. Hoe kun je daarover zwijgen?''

'We moeten als kerk tegen deze tirannie in het geweer komen'

Als priester Hebron Wilson door de verpauperde wijk rond zijn kerk loopt, wordt hij voortdurend enthousiast begroet. ,,Hallo Hebron'', roept een langs fietsende jongen in geel-grijs schooluniform. ,,Ha jongen, bid je wel?'', roept Wilson. ,,Elke dag'', klinkt het lachend.

Wilson - 60 jaar, buikje, lichtblauw overhemd - is een van de drijvende krachten achter de rooms-katholieke St. Patrick's kerk in Zimbabwe's tweede stad Bulawayo. Hij is bovendien een van de geestelijken in het Afrikaanse land die zich durft uit te spreken tegen het regime van president Robert Mugabe. ,,Mugabe is een dictator'', zegt Wilson. ,,Elke dienst zitten er mensen van de geheime dienst in de kerk, om te kijken wat we zeggen. Ik probeer wel eens een praatje met ze te maken, maar dan lopen ze zwijgend weg.''

De wijk rond Wilsons kerk is een verzameling zanderige straten en vervallen flats en huisjes. Hiv en aids trekken er de laatste jaren een spoor van verwoesting. Vrijwel in elke woning is wel iemand besmet. Wilson stopt tijdens een wandeling door de buurt bij het huisje van Anna Khumalo, een tanige, bejaarde vrouw met een verweerd gezicht. Vier van Khumalo's negen kinderen zijn overleden aan aids, zodat zij nu op 74-jarige leeftijd de zorg heeft voor acht kleinkinderen.

,,Mugabe vindt dat wij dit soort mensen niet meer mogen helpen'', zegt Wilson. Hij vertelt dat het bewind bezig is kerken en hulporganisaties aan banden te leggen. Volgens nieuwe regels, die binnenkort van kracht worden, mogen kerken en hulpclubs, zonder toestemming van de autoriteiten, geen voedsel meer verstrekken. Ook andere liefdadigheid wordt beperkt.

,,Mugabe wil dat mensen, als ze honger hebben, alleen nog bij de staat terecht kunnen. De regering beslist dan wie eten krijgt. Het is een manier om mensen te onderdrukken.'' Wilson heft zijn handen ten hemel. ,,We moeten als kerk tegen deze tirannie in het geweer komen.''

Het verwijt van het regime dat geestelijken zoals hij zich met dit soort uitspraken op politiek terrein begeven, wijst Wilson van de hand. ,,Onzin. We hebben het over armoede, honger, schending van de mensenrechten. Is het politiek als we ons daarover uitspreken? Mensen worden gemarteld omdat ze het niet eens zijn met de regering. Hoe kun je daarover zwijgen? Ik vind dat je je als geestelijke moet verzetten tegen dit soort dingen.''

De kerken in Zimbabwe worstelen met hun houding ten opzichte van het regime van Mugabe. Een deel van de kerkleiders steunt Mugabe nog steeds. Sommigen doen dat uit overtuiging, omdat ze in de oud-vrijheidsstrijder nog altijd een held zien die met een radicale, gewelddadige herverdeling van landbouwgrond probeert onrecht uit het de koloniale tijd te corrigeren. Anderen hopen dat de bejaarde potentaat aan de macht blijft omdat ze van diens corrupte regime profiteren, bijvoorbeeld doordat ze bij de landherverdeling een boerderij hebben toebedeeld gekregen. Zo heeft de anglicaanse bisschop van Harare, Norbert Kunonga, op zo'n vijftien kilometer ten noorden van Harare een boerderij gekregen.

Veel geestelijken zien het ook niet als hun taak om zich uit te spreken. Of ze zijn bang. Wilson: ,,Angst is onze grootste vijand. Als ik met collega's praat blijkt uiteindelijk meestal dat ze er net zo over denken als ik. Ze wéten diep in hun hart dat ze niet horen te zwijgen over de onderdrukking, maar ze schrikken er voor terug om er mee naar buiten te treden.''

Toch lijkt de weerstand in de kerken wel te groeien. Een van de belangrijkste inspirators is Wilsons superieur in Bulawayo, bisschop Pius Ncube. Ncube weigert zich door intimidatie van het regime de mond te laten snoeren. Hij houdt kritische preken, keurt de onderdrukking regelmatig publiekelijk af en lobbyt zelfs in het buitenland voor druk op het regime. Enkele maanden geleden waarschuwde hij tijdens een persconferentie in Londen dat Zimbabwe, als het zo doorgaat, verscheurd zou kunnen worden door een burgeroorlog. ,,Ik ben voor een vreedzame transformatie'', zei hij, ,,Maar mensen zijn zo wanhopig aan het worden dat ze zeggen 'Ik ben toch al zo goed als dood' en dingen gaan doen waar ze niet beter van zullen worden.''

Ncube heeft de laatste jaren steeds meer navolging gekregen, niet alleen in zijn eigen rk kerk, de grootste kerk van Zimbabwe, maar ook in andere gezindten. Leiders van diverse kerken hebben onlangs gezamenlijk een brief aan Mugabe gestuurd om te protesteren tegen de wet die binnenkort hun voedselverstrekking en liefdadigheid aan banden gaat leggen.

,,Mugabe wil de samenleving volledig controleren'', zegt de doopsgezinde dominee Ray Motsi, een van de opstellers van de brief. Dominee Motsi is de afgelopen tijd, net als priester Wilson en bisschop Ncube, uitgegroeid tot een uitgesproken criticus van het regime. ,,Mugabe ziet de kerken als een bedreiging, omdat wij veel aanhang hebben en omdat sómmige dominees mensen de waarheid vertellen. Hij vindt dat we ons moeten beperken tot bidden en zingen.''

Motsi, een atletische veertiger op gympjes, loopt verend over de binnenplaats van zijn kerk in Bulawayo. Uit een zaal klinkt religieus gezang. ,,Het keerpunt was mijn arrestatie een tijdje geleden. Die was duidelijk bedoeld om me te intimideren, maar het heeft een tegenovergesteld effect gehad.'' Hij lacht schaterend: ,,Ik ben nu juist door de barrière van de angst heen.''

In zijn kantoor bladert de dominee in een dikke bijbel naar Lucas 10:25, de gelijkenis van de barmhartige Samaritaan. Een slachtoffer van een roofoverval ligt in dat verhaal halfdood langs de kant van de weg, maar een passerende priester loopt de man voorbij zonder een hand uit te steken. Motsi tikt met een wijsvinger op de openliggende pagina's. ,,Dat is precies wat hier nu gebeurt. Het overgrote deel van de geestelijken loopt voorbij terwijl de mensen liggen te creperen. Maar dat is verkeerd. We móeten ons tegen deze onderdrukking verzetten. Mugabe heeft de media gemuilkorfd, hij heeft de oppositie het werken vrijwel onmogelijk gemaakt, hij bestookt de mensen continu met giftige propaganda. Alleen de kerken hebben nog een beetje politieke ruimte. Als we daar geen gebruik van maken, moeten we ons diep schamen.''

Motsi buigt voorover en plant zijn ellebogen op zijn knieën. Hij voorspelt dat het slechts een minderheid van de geestelijken blijft die zich zal verzetten tegen de repressie. Maar hij ziet daar geen grond voor pessimisme in. ,,Het was in Zuid-Afrika tijdens de apartheid ook een minderheid binnen de kerken die zich verzette'', zegt hij met een brede grijns. ,,Toch hebben mensen als aartsbisschop Desmond Tutu een enorme rol gespeeld. Zo'n minderheid kan mensen wel inspireren en moed geven.''