Discrimineert Nederland?

ümür Orhun, speciaal OVSE-ambassadeur, onderzocht deze week of Nederland onverdraagzaam is jegens moslims. Na de recente onrust denkt het buitenland dat Nederland intolerant is geworden. Is dat terecht of is Orhuns bezoek overdreven?

Daar zit je dan. Vers ingevlogen vanuit Ankara (3,5 miljoen inwoners) in Venray (39 duizend inwoners) of all places. Een gemeente waar de voortuintjes allemaal keurig aangeharkt zijn, een verdwaalde vreemdeling door behulpzame inwoners vriendelijk de weg wordt gewezen en waar de actuele problemen zich -prominent op de gemeentelijke website- beperken tot borrelende toiletten tijdens hevige regenbuien en het gevaar van de oprukkende eikenprocessierups. Het toppunt van onschuld en burgerlijk fatsoen. OVSE-ambasseur ümür Orhun moet stiekem hebben gegrinnikt en gedacht: is dit het broeinest van de maatschappelijke onrust in Nederland?

Toch staat Venray sinds enige tijd symbool voor de afglijdende nationale verdraagzaamheid en tolerantie. Speciaal rapporteur Orhun van de Organisatie voor Veiligheid en Samenwerking in Europa (OVSE), belast met de bestrijding van discriminatie en onverdraagzaamheid tegenover moslims in de verdragsstaten, bracht afgelopen week een bezoek aan Nederland om te zien hoe wij met moslims omgaan. Hij sprak met ministers Bot van buitenlandse zaken en Verdonk van vreemdelingenzaken en integratie in Den Haag. En hij ging op werkbezoek in Venray, waar pas een vechtpartij tussen Turken en rechts-extremisten was, en Amsterdam. De uitersten van Nederland in vogelvlucht.

Orhun, inmiddels alweer terug in de Turkse hoofdstad Ankara, was hier op zijn driedaagse tournee door Nederland op uitnodiging van Bot en Verdonk, zo meldt althans het persbericht. Maar Orhun doet Nederland niet per toeval als eerste land van de 55 verdragsstaten aan; de OVSE is bezorgd over de ontwikkelingen alhier na de moord op Theo van Gogh. De uitnodiging doet vermoeden dat de ministers de OVSE voor wilden zijn: liever zelf uitnodigen dan een verzoek tot uitnodiging krijgen.

Want het positieve imago van Nederland is aan het afbrokkelen. Natuurlijk, buitenlanders hebben altijd met een mengeling van bewondering en verwondering naar Nederland gekeken vanwege ons liberale euthanasie-, prostitutie- en drugsbeleid. Maar die verwondering heeft inmiddels plaatsgemaakt voor afkeuring. Nederland staat niet meer bekend om de overlegcultuur en de tolerantie tegenover alle nationaliteiten en religies. Nederland is nu het land van de politieke moorden en afgebrande islamitische scholen. En het bezoek van OVSE-rapporteur Orhun is daar een bewijs van.

,,Wij kunnen ons nu ook scharen onder die landen in de wereld waar wordt gecontroleerd op de schending van mensenrechten'', zegt voormalig Midden-Oosten-correspondent, arabist en onderzoeker aan het Instituut Clingendael Maurits Berger over het bezoek van Orhun. ,,Meestal gaan wij zelf naar die landen toe en nu gebeurt het andersom. We worden met zo'n bezoek een beetje te kijk gezet. Nederland krijgt een koekje van eigen deeg.'' Maar het was nog beter geweest als Orhun zijn collega-diplomaten die voor de OVSE andere vormen van discriminatie onderzoeken, zoals van Joden, had meegenomen, voegt Berger toe.

Arabist Hans Jansen vindt de inspectieronde van de OVSE-ambassadeur bespottelijk. ,,Die Orhun is een Turk, niet?'', vraagt hij retorisch. ,,Ik vind het heel onpas en eigenlijk vreselijk brutaal van die man dat hij hier in Nederland komt controleren hoe het zit met de discriminatie tegenover moslims terwijl christenen en sjiieten in Turkije het veel moeilijker hebben. Ik heb niks tegen een bezoek van een buitenlandse rapporteur. Maar dan wel graag iemand uit een land dat wat minder boter op het hoofd heeft. Een normaal land zoals Polen, Engeland of Denemarken.''

Jansen, sinds 2003 bijzonder hoogleraar in 'het hedendaags islamitisch denken' aan de Universiteit Utrecht, ziet geen directe aanleiding voor het bezoek van de OVSE-ambassadeur. ,,Ik dacht niet dat er in Nederland enige wet of verordening bestaat waarbij moslims gediscrimineerd worden. Anders dan in Turkije en Syrië, Egypte en tal van andere Arabische landen. Daar worden religieuze minderheden systematisch gediscrimineerd.''

In zijn bundel 'Nederland op scherp' (2005, Bert Bakker) verzamelde journalist en Amerika-correspondent Pieter van Os de beschouwingen over het Nederland voor en na 'Van Gogh'. Van Os: ,,De commentaren variëren van: die slappe liberalen snappen nu eindelijk dat je niet alles kunt tolereren, tot: discrimineren is in Nederland gewoon geworden. De berichtgeving is zelden genuanceerd.''

Dat wordt volgens Van Os ook nog eens versterkt door de geldingsdrang van de buitenlandse journalisten. Correspondenten in een klein land als Nederland moeten wel een spectaculair verhaal hebben om de krantenkolommen te halen.

Maar de kritiek komt niet alleen van buitenlandse correspondenten met scoringsdrang. Maurits Berger van Clingendael vindt dat Nederlanders slecht om kunnen gaan met andere, vreemde manieren van denken. ,,Ongelijke behandeling van orthodox-christelijke kopten in Egypte hebben in Nederland regelmatig tot kamervragen geleid. Als Egyptenaren ons zouden wijzen op de ongelijke behandeling van moslims in Nederland, zouden we dat niet accepteren. Wij hebben het gevoel dat we het monopolie op zelfkritiek hebben. Terwijl we ontzettend navelstaarderig bezig zijn geweest de laatste jaren. Daarom alleen al verwelkom ik het bezoek van Orhun, die kan ons wellicht een spiegel voorhouden.''

Ook Van Os denkt dat Nederland minder naar buiten gekeerd is dan wijzelf denken. ,,Wij hebben een ingebeelde bijzonderheidsstatus. Vroeger vonden we onszelf bijzonder omdat we dachten dat het in Nederland zoveel prettiger was dan in de rest van de wereld. Nu gaat het niet meer zo goed en vinden we onszelf weer bijzonder omdat we denken dat het veel slechter gaat.''

Navelstaarderij is één ding, maar discriminatie en onverdraagzaamheid is van een andere orde. Is Nederland werkelijk een intolerante natie aan het worden?

,,Een jaar of acht geleden waren we misschien té tolerant, maar nu dreigen we te intolerant te worden'', zegt Hassan Najja, voorzitter van het provinciaal platform minderheden in Venray en aanwezige bij het debat met OVSE-ambassadeur Orhun in het stadhuis van Venray. ,,We zijn afgedwaald van onze identiteit. We zijn van een bijna helemaal links land doorgeschoten naar een bijna rechts land en de wijzer wil maar niet naar het midden slaan.''

Anders gezegd: we zijn labiel geworden. VVD-fractievoorzitter Jozias van Aartsen zei onlangs nog dat Nederland af moet van de topplaats op de ranglijst van instabielste democratieën. Dat we op die plek staan, bleek uit een onderzoek naar electorale veranderingen in Europa van hoogleraren Peter Mair en Stefano Bartolini. Sinds 1994 is de beweeglijkheid van de Nederlandse kiezer het hoogst in West-Europa. Met als meest instabiele verkiezing die van 2002, toen de LPF een aardverschuiving veroorzaakte door 26 zetels in de Tweede Kamer te behalen.

Journalist Annette Birschel, Duitse en sinds negen jaar correspondente in Nederland voor Duitse media, denkt ook dat Nederland de weg kwijt is. ,,In de weken na de moord op Theo van Gogh zijn er 120 gewelddadige incidenten tegen moslims en islamitische instellingen geweest. Dat zegt genoeg.'' Dat er ook kerken zijn aangestoken, noemt zij niet. Birschel denkt dat de kern van het probleem ligt in het woord tolerant. ,,Nederland heeft ten onrechte het imago tolerant te zijn. Tolerant is het goede woord niet. Ik noem het onverschillig.''

Najja, Marokkaan en al 28 jaar in Nederland, zou je een succesverhaal kunnen noemen. Hij spreekt perfect Nederlands met Limburgse tongval en is manager bij een multinational. Toch heeft hij de toegenomen intolerantie aan den lijve ondervonden. Hij praat er liever niet over -,,Het gaat niet om mijn persoonlijke situatie.''-, maar zijn dochtertje Sofia (8) werd onlangs door racistische tieners in elkaar geslagen. Ook voelt hij zichzelf buitengesloten. Najja: ,,Bij het NOS-journaal wordt steeds gesproken van 'islamitische terroristen'. Het Belgische journaal spreekt van 'vrijheidsstrijders'. Dat is een hele andere benadering. In Nederland wordt zo'n nadruk gelegd op het geloof. Daardoor ben ik nu constant bezig met wat anderen van mij als moslim denken, terwijl ik me tien jaar geleden nog onderdeel voelde van de Nederlandse samenleving.''

Een opvallende bijdrage aan het boek 'Nederland op scherp' is die van de Britse Grahame Lock, hoogleraar politieke theorie aan de universiteiten van Leiden, Nijmegen en Oxford. In zijn essay 'Nederland, Narcissus' paradijs', heeft hij het over de neoliberale narcistische cultuur in Nederland, die het individu boven alles stelt en waarin alle taboes moeten worden doorbroken.

Inclusief het taboe op racisme. In Nederland heerst volgens Graham geen zwaar ideologisch racisme zoals uit het begin van de 20ste eeuw. Er heerst nu een lichtere, maar zeker niet minder gevaarlijke vorm.