Toerisme draait etnische zuivering terug

Antalya, de nieuwe toeristenbestemming aan de Turkse kust, groeit als kool. Dit jaar komen er twee miljoen toeristen. Zo wordt de stad weer internationaal, net als ze was voor de etnische zuivering die de toen nieuwe staat Turkije hier in 1923 doorvoerde. Voor de Turkse bewoners is dat wennen.

Met een paar duizend Grieken, Joden en Armeniërs, en maar weinig Turken ging Antalya het jaar 1923 in. Het was het jaar van de stichting van de Turkse Republiek.

Twee jaar later waren de christenen op last van de nieuwe regering weggestuurd. Turken die op hun beurt uit Griekenland werden verjaagd, namen hun plaats in in dit stadje aan de Middellandse Zee.

In het nu zuiver Turks geworden stadje bleef het rustig en gemoedelijk, tot in de jaren negentig de stad ontdekt werd door buitenlanders. Tegenwoordig stromen uit heel Europa toeristen naar Antalya, dat in razend tempo groeit. Nu is het de beurt aan de Turken om plaats te maken voor nieuwkomers.

Twintig jaar geleden had iedereen nog vee in Antalya, vertelt Mehmet Turan, ver in de zeventig. Zijn vrouw brengt de koeien naar de stal. ,,Het was een stuk minder druk natuurlijk. Iedereen had dieren en deed aan landbouw. We deden inkopen op de markt. Mijn vrouw stond er ook om allerlei soorten kaas te verkopen. De stad zat vol met tuinen. De straten hadden de geur van citroenbomen.''

Turan doet zijn verhaal vlakbij het strand van Konyaalti, een gebied dat zich langzaam voorbereidt op de honderdduizenden toeristen die de hotels van Konyaalti hebben volgeboekt. Turkse kranten melden het dagelijks: 'Het wordt druk dit jaar. Antalya gaat een topjaar beleven wat het aantal toeristen betreft. Vorig jaar werd de stad door anderhalf miljoen toeristen bezocht. In 2005 kan dat aantal oplopen tot twee miljoen.' De oude man leest de kranten niet. Hij ziet alleen wat er allemaal om hem heen gebeurt. Zijn huisje in

Konyaalti met het tuintje en de kleine stal is een van de laatste in zijn soort. De oude man en zijn vrouw worden omringd door hoge flats, moderne hotels, pasaangelegde asfaltwegen, topless vrouwen en hippe muziek uit de luidsprekers van gloednieuwe auto's.

De drie koeien kunnen nog grazen. Daar is Altan blij mee. ,,Het wordt steeds moeilijker om gras te vinden voor de dieren. Alles wordt volgebouwd. Ze willen ook mijn huis en stal afbreken om er een flat op te zetten. Ik en mijn vrouw willen daar niets van weten. Onze kinderen willen natuurlijk zo snel mogelijk verkopen, maar ze moeten op onze dood wachten'', vertelt hij.

Wijlen president Turgut üzal zei in de jaren tachtig vaak dat Turkije ooit uit zou groeien tot een heus toerismeland, zoals Spanje en Griekenland. Elk jaar wachtte men toen met spanning op de toename van het aantal toeristen, elk jaar bleven de toeristen weg. En met degenen die na elke nieuwe teleurstelling nog over 'veel toeristen in het komende jaar' repten, werd de spot gedreven.

Eind jaren tachtig deed men echter meer dan alleen maar wachten op de toeristen die nooit kwamen. Er werden wegen aangelegd, vliegvelden gebouwd, er kwamen reclamecampagnes in het buitenland met mooie kiekjes uit Turkije.

Ze kwamen, en hoe. Eerst de Duitsers en de Nederlanders, daarna de Engelsen en nu de Israëliërs en de Russen. Miljoenen toeristen stromen naar Turkije. Vorig waren het er zeventien miljoen, dit jaar worden het er naar verwachting twintig miljoen.

Vooral Antalya is veranderd in die vijftien jaar. Enorme gebouwen zijn als paddestoelen uit de grond verrezen. In luxe, grote hotels worden toeristen voor een paar weken verwend.

De enige plaats die tot nu toe het hoofd heeft geboden aan het geweld van de groei in Antalya is de wijk Kaleici. De gemeente Antalya heeft op tijd ingezien dat deze historische, pittoreske wijk beschermd moest worden en heeft heel Kaleici tot monument verklaard.

In een van de smalle straten van deze buurt, in het hart van Antalya, brengt de dertiger Murat tweedehandsboeken aan de man. De boekenverkoper is een belezen man met een lange baard die voor de helft grijs is. Zijn basstem is zo krachtig dat men hem twee straten verder kan verstaan. Murat verheft de stem: ,,Geef de Turken Venetië en ze hebben het binnen een jaar verpest.'' Hij is kwaad vanwege de commercialisering. Murat heeft heimwee naar vroeger. ,,Zie je die gebouwen daar?'', zegt hij, wijzend op twee grote complexen aan de overkant van de weg, net buiten het beschermde wijkje Kaleici. ,,Tien jaar geleden stonden daar gebouwen die je kunstwerk kon noemen. Achtergebleven van de Grieken. Ze hebben het gesloopt om die lelijke, grijze dingen neer te zetten.''

Er ligt een steen voor de deur van zijn winkel. De winkel is klein, niet opgeruimd, rijk aan tweedehandsboeken uit de hele wereld en een beetje middeleeuws. De steen bij de poort is een heus monument. Er staat een Romeinse tekst op. Murat zegt dat een bestuurder van het museum een tijd geleden aanspraak op zijn steen heeft gedaan. ,,Ik zei tegen hem dat ie kon oprotten. Een bouwbedrijf sloopte een historisch gebouw om er een flatgebouw neer te zetten. Ik heb deze steen tijdens die sloop gevonden. Waar waren zij, die mensen van het museum, toen dat gebouw gesloopt werd?''

Iets verderop worden de muren van een huis geverfd. Vader, moeder en twee zonen zijn allemaal in de weer om er iets moois van te maken. De vader heeft van zíjn vader gehoord over de tijd van de ruil van de minderheden tussen Griekenland en Turkije. Het was in die tijd dat in Antalya de Grieken plaats moesten maken voor Turken uit Griekenland. ,,Mijn hele leven heb ik hier doorgebracht'', zegt de man. ,,We hebben een vredig leven gehad hier. Nu is daar geen sprake meer van.''

Zijn blonde, magere zoon komt erbij staan. ,,We willen rust hier. We hebben genoeg van de disco's en de bars. Na twaalf uur 's nachts durven we niet meer de straat op te gaan. Dronken lui steken elkaar neer in deze straten. Het is elke week raak.''

De moeder: ,,Je schrijft onze namen niet op, hè?'' De andere, eveneens blonde, magere zoon mengt zich in het gesprek: ,,Kun je een goede koper voor ons vinden? Als je een goede prijs regelt, krijg jij commissie.'' Vader gaat verder: ,,Het heeft geen zin meer om hier te blijven. De disco's maken zoveel herrie 's nachts dat we geen nachtrust meer hebben. We hebben al zo vaak aangifte gedaan. Maar er wordt niet tegen opgetreden, het toerisme gaat natuurlijk voor.'' Moeder: ,,Je gaat toch onze namen niet melden?''

Turken in Antalya vertrekken. Hun huizen zijn zoveel in waarde toegenomen, dat ze zwichten voor een goede koopsom. De huizen zijn wel mooi, maar ook bouwvallig, vaak hebben de bewoners het geld niet voor een renovatie. En ze voelen zich niet thuis in het kosmopoliete leven dat overal wortel schiet. Ze worden weggedrukt door buitenlanders met geld.

Een van hen is Gerard Bernhard (65). Toen Bernhard na een flinke ruzie met zijn vriendin uit Nederland weg wilde en op de wereldkaart Turkije prikte, was Antalya pas een paar jaar eerder aan het toerismeavontuur begonnen. Hij kwam in Istanbul aan, nam een taxi, stapte in het centrum uit en hoorde 'Gerard' roepen. Een kennis uit Amsterdam. Samen gingen ze naar Antalya. Nu hij toch ergens moest overnachten, nam hij meteen het pension waar hij logeerde over.

Zittend aan de tafel in zijn mooie, wilde tuin van zijn mooie huis zegt hij nu: ,,Toen Turken hier twaalf jaar geleden een Mercedes zagen, flipten ze helemaal. Nu rijden ze er zelf in. Het haventje van Antalya was een lekkere, gezellige plek, nu liggen er vreselijke boten.

,,Ik word misselijk van het gajes op het vliegveld. Die toeristen worden in bussen gepropt en dan naar het hotel met een hek eromheen gebracht. Goed dat die hotels er zijn, hoef ik ze niet te zien. Ze krijgen daar een bandje om, kun je je dat voorstellen? Ik heb Ibiza zien veranderen. Ze gaan van Antalya ook een soort Disneyland maken. Dan ben ik hier weg.''