SPD staat op verlies in oud bolwerk

Morgen zijn er verkiezingen voor het parlement in de grootste Duitse deelstaat, Noordrijn-Westfalen. In de peilingen staan de christen-democraten op winst. Dat zou een ommekeer betekenen.

Links en rechts van de weg glimlacht Oskar Burkert zichzelf bemoedigend tegemoet, honderdvoudig. Hij is magerder geworden, sinds de verkiezingsposters met zijn hoofd erop zijn gemaakt. ,,Resultaat van de campagne'', beaamt hij.

In Hamm, een stad aan de rand van het Ruhrgebied waar CDU en SPD al jaren ongeveer even groot zijn, heeft ook Peer Steinbrück zich kandidaat gesteld. Deze SPD'er is, in elk geval tot morgen, minister-president van de deelstaat.

,,Banen in plaats van bureaucratie'', staat er op de CDU-affiches. Bij een werkloosheid van boven de tien procent, in sommige stadsdelen boven de twintig procent, zijn banen veruit het belangrijkste verkiezingsthema in Hamm. Burkert is nu nog onderburgemeester van Hamm, een stad met 180000 inwoners. Hier houden CDU en SPD elkaar traditioneel aardig in evenwicht. Sinds vijf jaar kent Hamm weer een CDU-stadsbestuur.

Zondag hoopt Burkert voor zijn partij, de CDU, een zetel te bemachtigen in het parlement van de deelstaat Noordrijn-Westfalen. ,,Het spant erom'', meent hij. De zetel van Hamm in het deelstaatparlement, gevestigd in de hoofdstad Düsseldorf, wordt nu bezet door een SPD'er. De SPD heeft in Düsseldorf de grootste fractie, en vormt samen met de Groenen de deelstaatregering. In de peilingen staat de combinatie van CDU en FDP op kop. De kans is groot dat de SPD, die in deze traditioneel rode deelstaat sinds 1966 regeringsmacht bekleedt, wordt gewipt door de CDU.

Aan Burkert, die zich de afgelopen tijd heeft afgemat met huisbezoeken, zal het niet liggen. De campagne zit er bijna op, maar vandaag wacht hem een van de laatste zware loodjes: een bezoek aan de laatste kolenmijn van Hamm, waar directie en gestaalde kaders van de ondernemingsraad hem opwachten. De mijnwerkers hebben het traditioneel al niet zo op de christen-democraten. En nu voert de CDU ook nog eens campagne voor spoedige afschaffing van de subsidie op de kolenwinning.

De werkgelegenheid van de 38000 mijnwerkers van Noordrijn-Westfalen drijft op jaarlijks 4,6 miljard euro subsidie, waarvan enkele honderden miljoenen voor rekening van de deelstaat. CDU-woordvoerders in landelijker delen van Noordrijn-Westfalen, buiten het Ruhrgebied, hebben het onder de kompels verder verbruid met pleidooien om bestaande afspraken over subsidies tot 2008 op te zeggen. Als dat leidt tot gedwongen ontslagen: jammer dan. Eenzelfde mening verkondigt ook de beoogde coalitiegenoot, de liberale FDP.

In Hamms kolenmijn werken nog maar ruim drieduizend mijnwerkers, en hun aantal slinkt gestaag. Dertig, veertig jaar geleden werkten in de toenmalige industriestad tienduizenden arbeiders in de staal- en kolenindustrie. Tegenwoordig moet Hamm het hebben van het hier gevestigde gerechtshof, en van handel en transport: de stad is gezegend met een goed kanaal- en spoorwegstelsel. Een groeimarkt in deze tijden van vergrijzing is de gezondheidszorg en het nieuwe kuuroord-pretpark.

,,Zo'n negenduizend mensen werken in klinieken, die de hele regio bedienen. Daar hebben we de afgelopen vijf jaar ruim drieduizend nieuwe banen geschapen'', zegt Burkert. Maar, klaagt hij, de deelstaatregering van SPD en Groenen werkt de noodzakelijke uitbreiding van bedrijfsterreinen voor Hamm tegen.

Hamm kan model staan voor de rest van het Ruhrgebied, ooit de motor van het Duitse Wirtschaftswunder. Al sinds de jaren zeventig/tachtig werkt men aan de Strukturwandel: het overschakelen op andere inkomstenbronnen. Noordrijn-Westfalen heeft zijn industrieën verruild voor een omvangrijke dienstensector. Duitslands volkrijkste deelstaat -18 miljoen inwoners, bijna een kwart van alle Duitsers- is nu nog goed voor 22 procent van het Duitse bruto binnenlands product.

Maar vorige maand kwam uit Hamm nieuws dat nationaal opzien baarde. Er staat wellicht iets te gebeuren dat geheel tegen de trend van deïndustrialisatie ingaat. RAG, dochteronderneming van kolengigant Deutsche Kohle, die de meeste mijnen exploiteert, heeft een vergunning aangevraagd voor ontginning van een nieuwe kolenmijn, ten noorden van Hamm. Zoiets is in geen dertig jaar meer vertoond. Volgens de RAG bevat het zogeheten Donar-kolenveld hoogwaardige kolen, zeer geschikt voor het maken van cokes. Dat kan rendabel ontgonnen worden, want de vraag naar cokes -onontbeerlijk voor de productie van staal- is hoog. De prijzen zullen nog wel jarenlang zo hoog blijven, dankzij de groei-economieën van China en India, meent de RAG.

Onderweg naar de mijn legt Burkert uit dat de CDU de cokesplannen zeer toejuicht, ook al omdat de benodigde 800 miljoen aan investeringen in de plannen van de RAG geheel van private investeerders zal komen. Sommige experts twijfelen aan de haalbaarheid. Maar Burkert vindt: ,,Zo'n bedrijf als de RAG is geen kleine jongen. Daar zullen ze toch goed over nagedacht hebben.''

,,Het wordt een lange, in meerdere opzichten hete middag voor Burkert. Eerst legt directielid Jürgen Schwarze, bewapend met Powerpoint, uit voerig het nog steeds grote belang uit van steenkool voor de Duitse economie. De Duitse kolen zijn nog lang niet op. Gelukkig maar, want bijna een kwart van Duitslands elektriciteit komt uit kolengestookte centrales. Die centrales importeren de helft van hun kolen: importkolen zijn goedkoper. Het meeste komt uit Zuid-Afrika, aangevoerd via Rotterdam. Schwarze: ,,Het water in de Rijn hoeft maar eventjes te zakken, of de afnemers verdringen zich voor onze deur.''

Duitsland loopt voorop met ultra-moderne, schone technieken op het gebied van mijnbouw, kolencentrales en cokesstokerijen. De subsidies zijn de moeite waard, betoogt hij. Ter illustratie memoreert hij dat de Chinezen vorig jaar een Duitse cokesstokerij in Hessen hebben opgekocht, gedemonteerd, en weer in China opgebouwd. ,,Het mag toch briljant heten dat ze bondskanselier SchR & Ouml;der bij zijn laatste bezoek aan China in deze cokesstokerij hebben rondgeleid'', grapt hij bitter. ,,Kolen hier op rendabele wijze te winnen, dat is de uitdaging'', besluit hij. Te beginnen bij het Donar-cokesveld, dus werkgelegenheid voor de komende dertig jaar.

Dan volgt een tocht door de hete krochten van de mijn, 1100 meter onder de grond. ,,Indrukwekkend'', zegt Burkert plichtmatig tegen de lokale pers. ,,Er stond beneden zelfs een computer waarmee de kompels over het interne net kunnen surfen.''

Daarna moet Burkert zich weren tegenover de ondernemingsraad. Jawel, zijn partij is voor afschaffing van de subsidies, geeft hij toe. In de hitte van de verkiezingsstrijd hebben enkele CDU'ers de laatste tijd ongelukkige uitspraken gedaan. En die zijn helaas opgeblazen door de pers. ,,Maar ik sta achter de mijnbouw in Hamm.'' En hij is ook gloeiend voor de nieuwe Donar-kolenmijn. De leden van de ondernemingsraad lijkt hij niet te overtuigen. ,,De ene keer zegt de CDU dit, en voor een ander publiek dat'', merkt er een op.

Gelukkig voor de CDU zijn mijnwerkers allang niet meer een machtige electorale groep. Daar ligt een groot probleem voor de SPD. Haar oude electoraat, staalarbeiders en mijnwerkers die, via de vakbonden, innig verbonden waren met de partij, bestaat niet meer.

Dat is een feit waarmee Burkerts directe tegenstander, de SPD'er Georg Scholz, het zwaar heeft. Scholz, die sinds vijf jaar de zetel van Hamm in het deelstaatparlement bezet, werkt zich dezer dagen uit de naad om zijn zetel, en de macht van de SPD, te behouden.

Vanochtend om vijf uur stond hij voor de poort van de mijn pamfletten te verdelen, en tot tien uur vanavond is zijn agenda gevuld met verkiezingsbijeenkomsten.

Zo staat hij nu in een parkje. Drie bontbeschilderde bewerkte houtstammen, voorstellende een boot, een auto en een krokodil, liggen op het gras. Drie zeer zwijgzame puberjongens hebben het speelgoed gemaakt, in het kader van een werkgelegenheidsproject waarvan Scholz beschermheer is. Drie maanden hebben de jongens aan de boomstammen gewerkt. Nu is het voorbij, en wacht de werkloosheid.

Daar komt de fotograaf van de krant al, en de kleuters van de nabijgelegen school om op de boomstammen te spelen. Maar helaas, de kinderen stormen rechtstreeks naar de zandbak en de schommel even verderop. Met zachte hand worden ze alsnog op de fleurige speelsels geplaatst, om samen met SPD-kandidaat Scholz en de drie werkloze jongeren op de kiek te gaan.

In het uiterste westen van de stad neemt Scholz ook de honneurs waar voor de SPD-lijsttrekker en huidige minister-president van Noordrijn-Westfalen, Peer Steinbrück. Deze heeft zich hier kandidaat gesteld, maar kan het district wegens zijn vele verplichtingen elders in de deelstaat niet zo vaak bezoeken.

Steinbrücks district, bestaande uit de diep rode wijk Hamm-Herringen en drie al even rode buurstadjes, is door een recente kunstgreep ontstaan. De creatie is het gevolg van een verkleining van het aantal kiesdistricten en van het aantal zetels in het deelstaatparlement. In Steinbrücks nieuwe district, met overwegend (gepensioneerde) mijnwerkers, kan hem de overwinning bijna niet ontgaan.

Maar Scholz is er mooi klaar mee dat dit rode bastion hem ontvallen is. ,,Ik had Herringen er graag bij gehad, dat spreekt'', geeft hij toe. Nu wordt het voor hem nog moeilijker om zijn CDU-opponent Burkert te verslaan.

Vandaag is Scholz present in een ouderencentrum in Herringen. ,,Steinbrück hebben we hier maar twee of drie keer gezien'', moppert oud-mijnwerker Fritz Wiesner (72), die op de bijeenkomst in het seniorencentrum is afgekomen. ,,Die arrogante Steinbrück woont zelf niet tussen de arbeiders.''

Wiesner heeft ruim veertig jaar onder de grond gezeten, en laat trots het gouden jubileumshorloge zien dat hij van de RAG heeft gekregen. Wiesner weet zeker dat hij dit keer geen SPD meer stemt. ,,Die gaan toch weer samen met de Groenen, en dat is een partij voor professoren en ingenieurs, niet voor arbeiders. Hier in Duitsland sluiten we de kerncentrales, want die zouden niet goed zijn voor het milieu. En vervolgens importeren we Franse stroom, opgewekt in Franse kerncentrales. De Duitse industrie gaat kapot door de Groenen. Geen wonder dat er geen geld meer is om onze pensioenen te verhogen.''

Wiesner is voor Scholz dus verloren. ,,Onze kiezers zijn veel moeilijker grijpbaar geworden dan vroeger'', verzucht hij. ,,Ze besluiten pas op het laatste moment waar ze op stemmen, en wisselen makkelijk van partij.'' Ook opiniepeilers zitten er vaak naast, zegt Scholz hoopvol.

Dan stapt hij in de auto. Hij moet vandaag nog de eerste schep in de grond zetten op de plek waar een nieuwe weg moet komen, hij zal huisbezoeken brengen in twee straten, posten op een markt, en 's avonds in debat gaan over onderwijs.