Polen eisen excuses Oost-Europa

De Russen die sneuvelden bij de bevrijding van Polen komt eer toe. Niet het Russische regime. Moet de Poolse president het einde van de oorlog in Moskou herdenken?

Op 9 maart kwam het hoge woord eruit: de Poolse president Kwasniewski gaat naar de Russische herdenking van 60 jaar einde Tweede Wereldoorlog. Hij maakte zijn voornemen bekend in Vilnius, na overleg met zijn Litouwse ambtsgenoot. De Litouwer blijft thuis. De Pool gaat op reis. En beiden doen ze het niet goed, of ze nu wel of niet naar Moskou gaan.

,,Voor de Polen en de Balten is de vraag 'gaan of niet gaan' ongeacht het antwoord, een moreel dilemma'', schreef de Poolse schrijver-journalist Leopold Unger. ,,Ze verwachten een 'mea culpa' van Rusland''. Onder andere voor het bloedbad van Katyn, waar Stalin tienduizenden Poolse officieren liet vermoorden. Van West-Europa hoeven de Polen echter geen steun te verwachten, noteerde de Poolse schrijver bitter. West-Europa heeft weinig oog voor de Poolse emoties rond de bevrijding. ,,Voor West-Europa begon de oorlog niet in september 1939, zoals voor Polen, maar in mei 1940. Voor West-Europa was 1945 niet het begin van het vestigen van de sovjetheerschappij, zoals voor Polen, maar het begin van stabilisatie en welvaart.''

De Russische president, Vladimir Poetin, wil maandag groots herdenken hoe zestig jaar geleden het Russische leger Oost-Europa bevrijdde. De westerse wereld gunt Poetin zijn grootmachtmomentje, maar in het voormalige Oostblok ligt dat anders. De Poolse soldaten die Nederland bevrijdden, moesten machteloos toekijken hoe hun eigen land voor bijna een halve eeuw achter het ijzeren gordijn verdween.

In 1945 verdeelden de wereldleiders Roosevelt, Churchill en Stalin Europa, op de top van 'Jalta'. Dat de Russische kijk op de geschiedenis radicaal verschilt van de Poolse, werd onlangs weer eens duidelijk. Het ministerie van buitenlandse zaken verklaarde dat 'Jalta' het begin was geweest van louter mooie ontwikkelingen: ,,In Jalta bevestigden de geallieerden dat ze een sterk, onafhankelijk en democratisch Polen wilden zien.'' Maar de verklaring zweeg in alle talen over de terreur waarmee Stalin Polen vanaf 1945 in zijn greep hielp.

De verklaring is slechts een van de vele incidenten tussen Warschau en Moskou. Poetins belofte dat alle documenten met betrekking op de massamoord van Katyn openbaar zouden worden, werd zonder opgaaf van reden ingetrokken. Dit tot woede van de Polen. Moskou wekte nog meer woede door de keuze van de gasten voor de herdenking in Moskou, maandag. Uitgerekend generaal Wojciech Jaruzelski is uitgenodigd, de die met een staatsgreep in 1981 de anticommunistische vakbond Solidarnosc de kop indrukte. Polen had, volgens de Russen, niet alleen zelf om de uitnodiging gevraagd maar haar ook al aangenomen. Per slot van rekening voerde Jaruzelski een Poolse eenheid onder sovjetbevel aan die in april 1945 doorstootte tot onder Berlijn.

De Poolse oppositie reageerde zoals verwacht: een Poolse delegatie naar Moskou sturen mét Jaruzelski ,,betekent het instemmen met de communistische traditie en met een vazalsrelatie tussen Polen en de Sovjet-Unie'', aldus de nationalistische partij Recht en Rechtvaardigheid, die dit jaar een goede kans maakt de verkiezingen te winnen. Een naaste medewerker van de president gaf indirect toe dat het een provocatie van de Russen was: ,,De Russen hadden beter oud-president Walesa kunnen uitnodigen.''

De situatie van Polen is anders dan die van de Baltische staten. In tegenstelling tot de Balten, vochten de Polen niet mee in de rijen van Wehrmacht of SS, maar onder het opperbevel van zowel de Russen als de Westerse geallieerden. De Poolse minister van buitenlandse zaken, Adam Rotfeld: ,,Polen was het eerste slachtoffer van de oorlog. Onze bijdrage aan de overwinning was enorm. Wij hebben het morele recht om samen met andere wereldleiders de gevallenen te herdenken.''

De nieuwe EU-leden in het voormalige oostblok doen er alles aan om hun interpretatie van het verleden internationaal over het voetlicht te krijgen. In Amerika lukte dat tot nu toe beter dan in Europa. De VS hebben de annexatie van de Baltische staten door de Sovjet-Unie nooit erkend. De voormalige presidentiële adviseurs Zbigniew Brzezinski en Henry Kissinger waarschuwden onlangs dat de viering in Moskou dreigt uit te lopen op een verheerlijking van het stalinisme. President Bush heeft om kritiek te vermijden, zijn reisschema aangepast: heen een tussenlanding in Letland en terug via Georgië.

In Europa ligt het gecompliceerder, omdat veel Polen niet alleen Duitsland en de Sovjet-Unie verantwoordelijk houden voor de Tweede Wereldoorlog. Donald Tusk, leider van een gematigde oppositiepartij Burgerplatform en presidentskandidaat, zegt dat veel Polen ook nog niet zijn vergeten hoe passief Frankrijk en Groot-Brittannië ooit reageerden op Hitler. Dat Poetin nu als goede vrienden feest viert met de Duitse premier Schröder en de Franse president Chirac, wekt bij de Polen ongerustheid, zegt hij, ,,zolang dat niet gepaard gaat met reflexie over de historische waarheid.''