Eindelijk een strafhof in Sarajevo

De berechting van oorlogsmisdaden in Kroatië en Bosnië was tot nu toe het werk van het Joegoslavië-tribunaal in Den Haag. Maar dat gaat veranderen. Het nieuwe Staatsgerechtshof in Sarajevo gaat nu zelf de processen voeren.

Het Joegoslavië-tribunaal in Den Haag is in Kroatië en Bosnië altijd een gewantrouwd instituut gebleven. “Het tribunaal is ver en vreemd. Bosniërs spelen er alleen een rol als verdachte en soms als advocaat. Het zijn buitenlanders die, als rechter of aanklager, een beslissende rol spelen“, zegt de Bosnisch jurist Tarik Abdulhak.

In de ogen van veel Bosniërs is het Haagse hof tekortgeschoten in zijn taak 'recht te spreken' en heeft het daardoor ook niet bijgedragen aan de zo broodnodige verzoening in het nog altijd scherp verdeelde land, analyseert hij.

Abdulhak is algemeen manager bij het pas opgerichte Staatsgerechtshof in Sarajevo, dat een speciale sectie voor oorlogsmisdaden heeft. Het nieuwe hof, gevestigd in een voormalige kazerne in een buitenwijk van Sarajevo, verkeert in een veel betere positie, is zijn stellige overtuiging.

,,Alleen al het feit dat mensen hier dit gebouw kunnen binnenlopen en een proces van nabij volgen. En dat ze in hun eigen taal uitgelegd krijgen wat bijvoorbeeld 'commandoverantwoordelijkheid' betekent.“

Ook voor de lokale pers is het nu veel makkelijker. Een vaste correspondent in Den Haag was voor veel van de doorgaans armlastige media te duur. De berichtgeving was daardoor vaak hapsnap en niet altijd even deskundig. ,,Nu kunnen ze er bovenop zitten.“ Via speciale cursussen worden journalisten wegwijs gemaakt in de complexe regelgeving en procedures. De belangstelling is groot.

Het hof in Sarajevo zal zaken gaan behandelen die door het Joegoslavië-tribunaal worden terugverwezen. Het Haagse hof moet uiterlijk in 2010 zijn werk hebben afgerond. Om die deadline te kunnen halen is afgesproken dat zaken tegen minder hooggeplaatste lieden in de regio zullen worden afgehandeld. De Bosnische Serviër Radovan Stankovic is de eerste die is overgebracht van de Scheveningse gevangenis naar Sarajevo. Naar verwachting zal hij daar binnenkort meerdere oud-medegevangenen kunnen begroeten.

Daarnaast gaat het hof 'eigen' zaken behandelen. ,,We hebben inmiddels 124 zaken waar op lagere niveaus al onderzoek naar wordt gedaan, maar waar het om zulke zware misdaden gaat, dat ze niet daar kunnen worden afgehandeld“, zegt aanklager Behalija Krnjic.

Hij wil niet zeggen wie daarbij betrokken zijn. ,,We selecteren niet op etnische achtergrond van de dader“, zegt hij op enigszins beschuldigende toon. Maar hij beseft dat er zeker in Servische kringen vrees bestaat dat het hof bevooroordeeld zal zijn. ,,Daarom hebben we bijvoorbeeld contacten gelegd met groepen van slachtoffers en oorlogsinvaliden aan alle kanten. Om uit te leggen wat we doen, zodat ze vertrouwen krijgen om ons daadwerkelijk te steunen, bijvoorbeeld door te getuigen.“

In totaal, zegt hij, zijn naar schatting 10000 Bosniërs betrokken geweest bij oorlogsmisdaden. Het Staatsgerechtshof zal alleen de belangrijksten berechten, zoals voorzitters van crisisstaven, politie- of kampcommandanten. Ook dat biedt echter jaren werk. Krnjic verwacht dat in het gebouw in Sarajevo -waar nog druk wordt vertimmerd en verbouwd- jaarlijks zo'n dertig zaken worden afgehandeld. De eerste, tegen de Bosnische Serviër Boban Simsic is vorige maand begonnen. ,,De komende maanden zal het echt gaan lopen“.

Het nieuwe hof is een volledig nationale zaak, benadrukt manager Abdulhak, gebaseerd op nationale wetgeving. Al is er wel internationale steun. Zowel praktisch als inhoudelijk. Het nieuwe hof krijgt assistentie bij de bouw van een nieuwe gevangenis die aan de eisen van een moderne rechtsstaat voldoet, bijvoorbeeld. ,,De wetgeving is nieuw, de omvang en complexiteit van de misdaden eveneens. Rechters en aanklagers hier hebben aanvullende training nodig in internationale wetgeving over mensenrechten. En er is bijvoorbeeld behoefte aan ondersteuning bij het opzetten van een programma ter bescherming van getuigen. Dat is hier eerder gewoon niet nodig geweest“, verklaart de Amerikaanse jurist Michael Johnson, die als registrar, een soort griffier, moet zorgen dat het nieuwe systeem kan functioneren.

De komende jaren werken bij het hof zowel nationale als internationale rechters en nationale en internationale aanklagers. Dat buitenlandse aandeel zal echter snel worden afgebouwd. ,,In 2010 moet dit een volledige Bosnische aangelegenheid zijn.“

Kan dat? Werd het Haagse tribunaal destijds niet mede opgericht omdat er weinig vertrouwen bestond in de objectiviteit van plaatselijke rechters en aanklagers? Johnson maakt er niet veel woorden aan vuil. Hij vindt het een gotspe te suggereren dat er per definitie iets mis is met de mensen uit de regio. ,,Natuurlijk staan rechters en aanklagers onder politieke druk, en hebben ze hun eigen geschiedenis. Maar ook Bosniërs zijn goed in staat hun eigen verleden onder ogen te zien.“