Koningin legt koele hand op hete hoofden

De marsroute van Balkendende naar een missionair kabinet is de koningin kennelijk te kort door bocht. Dat blijkt uit de benoeming van Lubbers.

Met haar bekende voortvarendheid heeft de koningin zaterdagavond de heer Lubbers benoemd tot informateur met de opdracht de mogelijkheid van de totstandkoming van een kabinet van CDA en VVD te onderzoeken. Een verrassende, maar ook verheugende ontwikkeling. Het is immers hoog tijd dat een ervaren staatsman, met zijn gezag als minister van Staat, orde schept in een toestand die de afgelopen week vooral gekenmerkt werd door karikaturen van daadkracht en gebrek aan regie.

Ogenschijnlijk viel het kabinet op het beleid van minister Verdonk met betrekking tot het Nederlanderschap van Ayaan Hirsi Ali. In werkelijkheid hebben ook persoonlijke tegenstellingen in de toppen van VVD en D66 bij het ontstaan van de crisis een grote rol gespeeld, getuige de grimmigheid waarmee de VVD-kopstukken Zalm, Verdonk en Weisglas hun meningsverschillen over Hirsi Ali met elkaar uitvochten.

Dan de onthutsende chaos binnen D66. Eerst stemden de ministers Pechtold en Brinkhorst ermee in dat het kabinet geen gevolgen verbond aan de verworpen motie-Halsema. Daarmee zetten zij de eigen fractie in haar hemd; die had immers eenparig voor deze motie van afkeuring tegen minister Verdonk gestemd. Vervolgens zegde fractievoorzitter Van der Laan het vertrouwen van D66 in het kabinet als geheel op. Daarmee stuurde zij ook haar eigen ministers weg. Lijsttrekker Pechtold zegt nu dat dit gebeurde met zijn instemming en medewerking. Met als uitsmijter: ,,Ik had de leiding deze week!’’ Gelove wie het wil.

Merkwaardig is dat CDA en VVD donderdag nog urenlang deden alsof het kabinet kon overgaan tot de orde van de dag. Toen mevrouw Van der Laan namens haar fractie het vertrouwen in het kabinet als geheel opzegde, was het kabinet gevallen. Die werkelijkheid drong pas langzaam tot de politieke toppen van CDA en VVD door. Zij redeneerden dat de motie-Halsema was verworpen en dat het kabinet dus de steun van de meerderheid in de Tweede Kamer behield. Ook na de val handhaafden zij die positie. Dat zij onderscheid maken tussen een structurele parlementaire meerderheid op basis van een coalitie en toevallige meerderheden in de Tweede Kamer is een opmerkelijk staaltje van staatsrechtelijke vernieuwing.

CDA en VVD houden ook nu nadrukkelijk vast aan voortzetting van de sociaal-economische hervormingsagenda van het gevallen kabinet. Zij doen daarbij zelfs een beroep op D66, die zich in de formatie van 2003 aan die agenda heeft gecomitteerd. Menselijk gezien is dat begrijpelijk. Het kabinet heeft op dat gebied voortreffelijke dingen gedaan. Maar met de val van dit kabinet bestaat het regeerakkoord niet meer. De partijen staan vrij tegenover elkaar. Ze kiezen opnieuw positie en stellen hun eigen prioriteiten.

Desondanks wekten Balkenende en Rutte meer dan de indruk dat de oplossing van de crisis wat hen betreft simpel is. Het kabinet moet in missionaire staat verder gaan zonder D66, met gedoogsteun vanuit de Tweede Kamer. Maar omdat zij de adviezen van de meeste oppositiepartijen vrijwel negeerden ligt de conclusie voor de hand dat het kabinet dat zij voor ogen hadden aangewezen zou zijn op de gedoogsteun van de LPF. Na zijn mislukte avontuur met D66 keert Balkenende in feite terug naar zijn eerste kabinet. Toen was het de LPF die dag aan dag de boel op stelten zette en het werk van het kabinet onmogelijk maakte. Nu schijnt Balkenende dat niet meer te deren. Zijn wachtwoord luidt: liever Van As dan Bos.

Maar het lijkt erop dat de marsroute die Balkenende en Rutte willen kiezen voor de koningin en enkele van haar vaste adviseurs te kort door de bocht is. Anders is de benoeming van Lubbers tot informateur niet te verklaren. Onder leiding van deze doorgewinterde en geslepen politicus zullen de vragen worden beantwoord over het karakter en de omvang van de taken van het derde kabinet-Balkenende. Hiervoor gaf de informateur zaterdagavond al een indicatie: een missionair kabinet weliswaar, maar met een beperkte taak. Het mag volgens hem niet over zijn eigen graf regeren. Vandaar ook dat de verkiezing van de Tweede Kamer in november plaatsvindt en niet later, zoals CDA en VVD wilden. Deze gegevens zijn van belang voor de vraag welke partijen bereid zijn het te vormen tussenkabinet te gedogen. Zo ziet het ernaar uit dat koningin Beatrix door middel van informateur Lubbers als een goede verpleegster de koele hand legt op de verhitte voorhoofden die in de toppen van CDA en VVD thans zo rijkelijk voorhanden zijn.