Het is te vroeg om van een Stockholm- syndroom te spreken

De nu 18-jarige Natascha Kampusch werd in 1998 ontvoerd en zat acht jaar opgesloten in een Oostenrijkse kelder. Margreet Visser, trauma-deskundige, legt uit wat Natascha allemaal moet inhalen.

Wat is er bekend over Natascha Kampusch? Margreet Visser (41), als orthopedagoge gespecialiseerd in diagnose en behandeling van getraumatiseerde jongeren, beantwoordt haar eigen vraag. „Ze is van straat ontvoerd en heeft acht jaar binnengezeten en contact met één man gehad. Ze mocht soms lezen, televisie kijken en koken. Ze ging niet naar school, heeft geen contact gehad met leeftijdsgenoten.”

Ze heeft dus veel gemist van het ’normale’ tienerleven, zegt Visser, werkzaam op het Kinder- en Jeugdtraumacentrum in Haarlem. „Tot je tiende zijn de normen en waarden van je ouders ook die van jou. Pubers doen vaak niet meer wat hun ouders willen, ze maken hun eigen normen en waarden. Dat alles gebeurt juist in en door relaties met anderen, vooral leeftijdsgenootjes. Ze kiezen welke kleding ze willen, bij wie ze willen horen.”

Over Natascha weten we niet veel, vervolgt ze. „Misschien heeft haar ontvoerder haar documentaires laten zien, misschien heeft ze daardoor cognitief zelfs een voorsprong op leeftijdsgenootjes. Maar ze heeft weinig geleerd door het te doen.”

En juist dát is voor pubers zo belangrijk: kijken en uitproberen. „Je leert dat de ene leraar boos op je wordt als je dit doet en de ander juist niet. Je leert dat assertieve kinderen snel de klas uitgestuurd worden en andere ineengedoken zitten en gepest worden. Je krijgt je eerste liefdesrelaties, seksuele ervaringen.”

Natascha kan daarover hebben gelezen en nagedacht. „Maar ze heeft alleen contact gehad met één man van wie ze afhankelijk was. Ze heeft dus die keuzes niet in vrijheid kunnen maken. Ik denk dat ze dat nog moet inhalen.”

Visser vindt het veel te vroeg om te stellen dat het meisje lijdt aan het Stockholm-syndroom. Dit syndroom treedt op als een slachtoffer sterke sympathie of zelfs liefde opvat voor de ontvoerder. Verschillende psychologen herkenden dit, omdat het meisje verdrietig was toen ze hoorde dat haar ontvoerder onder een trein was gesprongen. Visser: „Dat zij alert genoeg was om na acht jaar te ontsnappen, lijkt niet op dit syndroom te wijzen. Er was blijkbaar nog genoeg afstand tot hem en zij had zich nog niet bij de situatie neergelegd. Dit zou een krachtig meisje kunnen zijn.”

Het meisje heeft zelf te kennen gegeven haar ouders nog niet te willen zien. „Dat is dramatisch voor die ouders. Ik kan 10.000 hypotheses bedenken. Misschien draait het om ervaringen van voor haar tiende, misschien heeft haar ontvoerder haar beïnvloed, misschien is er iets gebeurd in het eerste contact met familie, je weet het niet.”

Wat zijn de gevolgen van de opsluiting voor het verdere leven van Natascha? „Ook dat is niet te zeggen. De een wordt met zo’n ervaring een onhandige kluns, maar misschien is het een heel sensitief meisje en heeft ze veel geleerd van die ene relatie. Mogelijk was ze goed in het peilen van zijn stemmingen, wist precies hoe ze met hem om moest gaan.”

Ze moet nu hulp krijgen bij dagelijkse zaken, denkt Visser. „Hoe doe je boodschappen, hoe ga je met geld om. Ze heeft geen diploma’s. Ze moet kennismaken met internet, noem maar op.”

De begeleiding moet vervolgens uitzoeken waar haar ontwikkeling schade heeft ondervonden. „Ze is ineens van straat gehaald, had geen enkele controle over die situatie en mocht niemand meer zien. Maar hoe erg is dat voor haar?” Een trauma haalt het basisgevoel voor veiligheid weg. Daarop kunnen klachten volgen als herbeleving in dromen. Direct na een traumatische gebeurtenis is dat normaal. Als die klachten langere tijd aanhouden, is therapie geboden. „Het kan zijn dat Natascha zich niet meer veilig voelt op straat of juist binnenshuis bang is voor gesloten deuren. Dan heeft ze therapie nodig. Maar misschien is dat niet nodig.”