De formatie was altijd al belangrijker dan campagne

Wouter Bos dacht al in 2005 na over de vraag wat de PvdA met regeringsverantwoordelijkheid zou moeten doen. Met het profiel van zijn partij gedurende de verkiezingscampagne was hij destijds veel minder bezig.

Al ver voor de verkiezingscampagne – al in 2005 – brak Wouter Bos zich het hoofd over de vraag hoe hij na de verkiezingen kon voorkomen dat links Nederland te hooggespannen verwachtingen zou hebben.

Bos zag anderhalf jaar geleden de bui al hangen. Het kabinet-Balkenende hervormde de bijstandswet, de arbeidsongeschiktheidsregelingen, vut en prepensioen, de WW en het zorgstelsel. Een daverende verkiezingsoverwinning van de PvdA zou de achterban en de vakbeweging overmoedig kunnen maken. Bos had er geen trek in om te worden geconfronteerd met zoveel druk om alle hervormingen terug te draaien.

Tegen wie het wilde horen, verklaarde de PvdA-leider vanaf dat moment dat hij niet van plan was zijn eerste maand in een nieuw kabinet te gebruiken om vier jaar centrum-rechts beleid teniet te doen. De verwachtingen van de achterban moesten worden getemperd.

In die periode gaf Bos ook precies en heel concreet aan, waarom hij geen trek had in een linkse meerderheidscoalitie. „De Socialistische Partij heeft geen boodschap aan de middenklasse en GroenLinks beseft nog onvoldoende de bedreigingen die uitgaan van immigratie voor de fundamenten onder collectieve voorzieningen”, aldus Bos in april 2005 in een interview met Trouw.

Voor de vorm voegde hij er overigens aan toe dat de ervaringen in de formatie in 2003 hem hadden geleerd dat het politiek-strategisch altijd wenselijk is een alternatief achter de hand te hebben. Een uitlevering aan het CDA, als bij die formatie, wenste hij ook nu niet.

In de afgelopen periode als oppositieleider raakte Bos ervan overtuigd dat de PvdA de middenklasse nodig heeft. Vooral voor een succesvolle kabinetsperiode. Die gedachte heeft noodzakelijkerwijs bijgedragen aan een bleker profiel van de partij bij de start van de campagne.

Het zorgde voor verwarring over de vraag waar de PvdA nu eigenlijk precies stond. Bijvoorbeeld rond de fiscalisering van de AOW. Het aanvankelijke voorstel uit april dit jaar werd aangepast en verzacht om juist die middengroepen niet van de PvdA te vervreemden. Het betekende echter tegelijkertijd dat de PvdA in de rekensommen van het Centraal Planbureau in de periode tot 2011 niet of nauwelijks iets doet aan het opvangen van de extra kosten voor vergrijzing. De middenklasse werd ontzien, maar de geloofwaardigheid liep een deuk op.

Over het imago van de partij in de verkiezingscampagne heeft de PvdA zich in de maanden van de aanloop te weinig druk gemaakt. Nu de toon veranderen en het vizier wel op links Nederland richten, zal geen indruk meer maken. Het levert alleen maar een nieuw geloofwaardigheidsprobleem op.

Al tijdens het verkiezingscongres eind september in Rotterdam was de twijfel onder de sociaal-democraten voelbaar. Maar consequenties voor de campagne werden daarna niet getrokken. Bos en de PvdA rest nu, acht dagen voor de stembusgang, niet veel meer dan doorgaan op de ingeslagen weg.