Graven in het schaakbord van de ideale hindoestad

Een team van Franse archeologen en één Nederlander heeft ontdekt dat de door oerwoud overwoekerde historische stad Angkor Thom in Cambodja gebouwd is volgens het stramien van een schaakbord, in 64 vlakken. De stadsplattegrond bevat bovendien allerlei andere verwijzingen naar de Indiase mythologie.

Het machtige Angkor Thom, ooit de hoofdstad van een rijk dat zich uitstrekte van Burma tot Vietnam, een stad met metershoge stenen stadsmuren die een gebied van drie bij drie kilometer omsluiten, met toegangspoorten van twintig meter hoog, die stad moest haast wel gebouwd zijn in de latere bloeitijd van het beroemde Khmer-rijk.

De machtige koning Jayavarman VII (1181 - 1219), die de muren liet bouwen, zou de stad tot zijn grote omvang hebben gebracht, zo nam tot voor kort iedereen aan.

Maar zo zit het niet. Mede dankzij de inspanningen van de Nederlandse archeoloog Richard Exaltus werd ontdekt dat de enorme stad veel vroeger is gebouwd: de plattegrond bevat te veel verwijzingen naar hindoeïstische kosmologie om anders te kunnen geloven.

Het Khmer-rijk, waarvan Angkor Thom de hoofdstad was, omspande de periode 802 tot 1431 na Christus. Angkor Thom was in die periode een van de belangrijkste politieke, sociale en religieuze machtscentra in Azië. Het bij Angkor Thom behorende wereldberoemde hindoeïstische tempelcomplex Angkor Wat, het grootste religieuze bouwwerk van de wereld, getuigde van die macht. Angkor Wat, werelderfgoed-monument en prominent afgebeeld op de vlag van Cambodja, is verscheidene malen gerestaureerd en nog goed intact.

In Angkor Thom zelf daarentegen zijn vooral ruïnes te zien van tientallen hindoeïstische en boeddhistische tempels. Omdat in de Angkor-periode alleen de religieuze gebouwen uit steen werden opgetrokken en de woonhuizen en paleizen van hout werden gemaakt, zijn alleen de heiligdommen bewaard gebleven.

De stad is later compleet overwoekerd door bos. Uit de vaak rijk gedecoreerde tempels rijzen woudreuzen omhoog, en dat de enorme blokken lateriet en zandsteen soms alleen nog bijeengehouden worden dankzij enorme boomwortels die de stenen omstrengelen, mag dan voor de toeristen bijdragen tot een bijzondere sfeer, de Franse archeologen hebben er niet zoveel mee op. Zij willen weten hoe de stad eruitzag en hoe die destijds functioneerde. Het antwoord ligt onder de bomen.

„Dat ik bij deze opgraving ben terechtgekomen, is eigenlijk toeval”, vertelt Richard Exaltus (42). De Franse opgravingsleider Jacques Gaucher had in een publicatie gelezen over het booronderzoek dat het archeologische bedrijf verrichtte waar Exaltus destijds werkte. „Het was een betrekkelijk nieuwe methode in de archeologie, een techniek die in de geologie en de bodemkunde veel wordt toegepast. Ik heb in die richtingen bijvakken gevolgd”, verklaart de in Leiden opgeleide archeoloog. Frankrijk deed al opgravingen op het terrein toen Cambodja nog een Franse kolonie was. De ücole Française d’Extrême-Orient, namens welke organisatie Gaucher nu ook de opgraving leidt, is dat sinds 1953 blijven doen.

Geassisteerd door acht Cambodjaanse medewerkers met grondboren kamt Exaltus sinds dat eerste contact van elf jaar geleden een aantal maanden per jaar systematisch het terrein van Angkor Thom af. Hij boort tot enkele meters diepte en brengt de grond omhoog. „Aan de samenstelling van de bodem kun je van alles aflezen over hoe het terrein in de afgelopen eeuwen is gebruikt. Of ergens een rivier stroomde, of er een doorgaande weg was, of er mensen hebben gepoept of gekookt.”

Op de schragentafel bij zijn vaste eetstalletje op het terrein van Angkor Thom spreidt hij een plattegrond uit van het terrein. Op regelmatige afstanden staan er stippen, de plaatsen waar hij de afgelopen jaren de opbouw van de bodem heeft onderzocht. „Toen we de resultaten in kaart gingen brengen, werd langzamerhand een uiterst regelmatig grid zichtbaar van wegen, rivieren en kanalen. Het bleek de vlakverdeling van een schaakbord, een spel dat in de zesde eeuw na Christus veel in India werd gespeeld en waaraan allerlei hogere waarden werden verbonden.” Zo’n stramien kon onmogelijk bij toeval zijn ontstaan in een organisch gegroeide stad.

Exaltus pakt de kaart van tafel en stelt voor even bij de boringen te gaan kijken. Met de kaart in de hand is het nog een heel gezoek in het dichte bos, maar als er gelach uit het oerwoud opklinkt, weet hij dat we in de buurt zijn. De acht mannen zijn klaar met de boringen in deze hoek en zijn nu voor eigen gebruik brandhout en kruiden aan het verzamelen. Exaltus begeleidt ze eerst naar een andere plek waar ze moeten boren, en komt daarna terug om de opgeboorde grond te bestuderen. „Kijk, hier kun je aan de kleur van de aarde zien, dat hier de rand van een weg was. Er zitten veel fosfaten in de grond, dat is van de uitwerpselen van de ossen die de wagens trokken.” Verderop ziet hij houtskoolresten, wat kan wijzen op woningen. „De datering is een probleem. Het kan 600 jaar oud zijn, of meer dan 1000 jaar. Dat valt pas vast te stellen met een echte opgraving, waarbij we in een opgravingsput alle aardlagen afkammen op aardewerk en dergelijke.” Hij stopt een stukje klei in zijn mond om te onderzoeken wat het zandgehalte is. Daarna zegt hij: „Het team van Gaucher doet ook opgravingen. Datering gebeurt vooral aan de hand van het Chinese aardewerk. Van het Khmer-aardewerk bestaat nog geen goede typologie.”

Behalve de stadsplattegrond met zijn 64 vlakken, kwam uit de boorresultaten ook naar voren dat de stad juist in de vroege periode heel druk bevolkt was. Ook dat ondersteunt de theorie dat de stad vroeger is gebouwd dan aanvankelijk werd verondersteld. De stad dateert mogelijk al uit de tijd van koning Yasovarman I (889 - 910). Maar vooral de verwijzingen naar de hindoeïstische kosmologie gaven de doorslag. Want dat uitgerekend de late, boeddhistische koning Jayavarman VII een hindoestad had laten bouwen, is niet erg aannemelijk.

De hindoepriesters die aan het 9de-eeuwse hof van de Khmer-koningen werkten, konden een perfecte hindoeplattegrond maken omdat ze te maken hadden met een nog grotendeels leeg terrein: er was alleen een soort citadel met paleis aanwezig om rekening mee te houden. Het vierkant dat de omtrek van de stad zou gaan vormen, werd zo gekozen dat het gebied met de citadel en het paleis in de noordwesthoek kwam te liggen. „In de hindoe-kosmologie is de noordwesthoek gereserveerd voor de belangrijkste functies. Door de boringen kwamen we er ook achter dat er een rivier dwars door de stad heeft gelopen, vrijwel precies over de noord-zuid-as. Ook dat is geen toeval; het is een verwijzing naar de Ganges. Ook in Angkor Thom kreeg de rivier een belangrijke plaats.”

De archeoloog Gaucher had, voor hij naar Angkor Thom kwam, archeologische opgravingen gedaan in India. „Hij kent de theorieën over hoe een ideale stad er volgens het hindoeïsme uit moet zien. Opmerkelijk genoeg zijn er in India zelf geen steden volgens dat concept gebouwd. Maar het lijkt erop dat Angkor Thom wel zo’n ideale hindoeïstische stad is”.