Daar zit je dan met je dure voorraad Tamiflu

De overheid voert krachtig beleid tegen uitbraken van vogelgriep, maar veel is onzeker. Het is beter daarvoor uit te komen dan dat te verdoezelen.

Iedereen lijkt het eens: binnen afzienbare tijd valt de wereld ten prooi aan een nieuwe pandemie die voortkomt uit gemuteerde vogelgriepvirussen. De gevolgen voor volksgezondheid, economie en sociale verbanden zijn dramatisch. De overheid doet er dus goed aan alles op alles te zetten om ons te beschermen, en we slaan zelf voor de zekerheid een voorraad antivirale middelen in. Tamiflu, bij voorkeur.

Het Nederlandse overheidsbeleid is mede gebaseerd op dit scenario: ze schaft miljoenen doses Tamiflu aan die als een pandemie uitbreekt aan zwakkeren, kwetsbaren, maar ook aan hulpverleners en pluimveehouders in ons land kunnen worden toegediend. Maar er zitten ook veel onzekerheden in dit beleid. Die maken het noodzakelijk nog eens kritisch en en plein public naar onze eigen investeringen en die van de overheid te kijken.

Het overheidsbeleid rust op een drietal pijlers die op verschillende manieren problematisch zijn. De eerste pijler is de aan zekerheid grenzende waarschijnlijkheid dat wij mensen binnen afzienbare tijd worden getroffen door een pandemie, veroorzaakt door gemuteerde vogelgriepvirussen. Er is veel bekend over het verschijnsel dat een virus van een dierlijke naar een menselijke gastheer wisselt. Maar er zijn ook veel vragen. Welk concreet bewijs is er nú waarover wij ons zorgen moeten maken? Waarom beklijft deze keer het angstoffensief over een grieppandemie dat wetenschappers en de media lijken te voeren zo goed? En hoe vaak kun je zo'n offensief voeren voordat mensen er murw van worden en juist nalaten relevante voorzorgmaatregelen te treffen? Zijn angst en paniek niet juist een voedingsbodem voor irrationeel en ondoordacht handelen? Wat is de zin en onzin van het nu aanleggen van een voorraad antivirale middelen? En hoe goed zijn burgers geïnformeerd over wat te doen en wanneer -met hun voorraadje Tamiflu bijvoorbeeld?

De tweede pijler van het overheidsbeleid rust op de werkzaamheid van het middel Tamiflu. Bij gebrek aan een vaccin wordt dat middel alom gezien en gepromoot als 'second best'. Maar wetenschappers zijn het over de werking en de effectiviteit niet eens. Dat is niet meteen zorgwekkend, zo werkt wetenschap nu eenmaal, kennis is vaak omstreden. Maar daardoor rijst wel de vraag of wij met zijn allen niet voor heel veel geld een soort schijnveiligheid organiseren. Als het middel voor behandeling van griepsymptomen wordt ingezet, en ter voorkoming van virusverspreiding ook wordt toegediend aan de omgeving van besmette mensen, hoe relevant is het dan dat het middel specifiek voor dit virus amper is uitgetest, het alleen is toegelaten voor bepaalde patiëntengroepen en er vrij snel resistentie lijkt te worden ontwikkeld bij het huidige vogelgriepvirus?

Als er een vaccin wordt ontwikkeld tegen vogelgriep waarmee we het dierenreservoir kunnen aanpakken, wordt daarmee dan een catastrofe afgewend? Of mag dat vaccin niet worden gebruikt vanwege het Europese non-vaccinatiebeleid bij landbouwhuisdieren, en moeten we alsnog Tamiflu hamsteren?

De derde pijler van het overheidsbeleid is de retoriek over een vogelgriep als 'natuurramp', een catastrofe welhaast. Zoals elke 'natuurramp' zal ook een pandemie haar slachtoffers vooral maken onder wie zwak is en arm. De miljoenen doden zullen vooral in Azië en Afrika vallen, niet in onze eigen achtertuin. En waar het Westen nog (schijn)veiligheid kan organiseren, is zelfs dat niet voorhanden voor minder ontwikkelde landen.

Het is een goede zaak dat overheidsbeleid is gebaseerd op door deskundigen aangeleverde wetenschappelijke kennis. Natuurlijk moeten ook politieke afwegingen worden gemaakt. Het is echter wel van belang om, naast de gebruikelijke discussie over wie wanneer en waarom recht heeft op beschermende maatregelen bij een uitbraak van een pandemie, te praten over de bestuurlijke én morele kracht van de keuzes die worden gemaakt.