Ik ben dol op pogingen een beter mens van ons te maken. Daar hoef je niet smalend over te doen.

Het idee is een wonder van eenvoud. Een arts in opleiding uit Zwolle, gefascineerd door trapgebruik en liftgedrag, bedacht een list. Hij liet op de liftdeuren van de polikliniek een bordje hangen met de tekst 'Gebruik lift uitsluitend voor personeel en mindervaliden'. En zie, het leugentje om bestwil werkte. Het aantal trapgebruikers steeg 'enorm', tot zeventig procent. En nadat het bordje was weggehaald, daalde het weer tot het oude niveau.

Kijk, met zo'n bericht kom je de donkere winterdag gemakkelijk door. Zo fijn herkenbaar ook. Hoewel nog tamelijk recht van lijf en leden, laat ik uit pure gemakzucht de lift zelden ongebruikt. Maar zou er zo'n streng bordje op de liftdeuren hangen, ik zou het trappenhuis gebruiken. Heel braaf, heel gehoorzaam.

Het Zwolse experiment doet denken aan hoe hedendaagse grootwinkelconcerns psychologie bedrijven. Die krijgen je, dankzij een uitgekiende 'gedwongen loop', precies waar ze je hebben willen. Probeer maar eens Ikea te doorkruisen zonder slingerbeweging langs vrolijke hoogslapers, kekke kussentjes, voordelige bijzettafeltjes. Knappe jongen die er niet intuint. Steevast sta je bij de kassa behoeften te verzilveren waarvan je enkele uren eerder het bestaan niet wist. De routing verleidt je onbewust tot het gewenste gedrag, net als zo'n leugenachtige liftbordje dat doet.

Misschien dat het legertje gezondheidskundigen er nog wat van kan opsteken. Juist gisteren stond in de krant dat de 'leefstijl' van senioren in tien jaar tijd achteruit is gehold. De 'nieuwe ouderen', blijkt uit onderzoek van de Vrije Universiteit, groeien langzaam dicht. Eén op de vijf oudere mannen lijdt aan vetzucht, en maar liefst één op de vier vrouwen. Onze vijfenvijftigplussers eten zich ongans, laten zich de alcohol goed smaken, terwijl ze intussen nauwelijks in beweging te krijgen zijn. Daar zien ze naar verluidt eenvoudigweg het nut niet van in. Ze blijven liever in de auto zitten dan dat ze op de fiets stappen. Ze prefereren de lift boven de trap.

De onderzoekers van de Vrije Universiteit meldden teleurgesteld te zijn over de uitkomsten. Hebben voorlichtingscampagnes jarenlang een beroep gedaan op het gezonde verstand, willen de mensen nóg niet luisteren.

Daar hebben ze een punt. Zo sloot de rijksoverheid precies een jaar geleden plechtig een 'Convenant overgewicht' met tien belanghebbende partijen. Sindsdien ventte dit gezelschap via zijn website een keur aan projecten uit. Strategie volgens voorzitter Paul Rosenmöller: Geen wijzende vingers, maar uitgestoken handen. De uitdijende mens moet zijn ondeugden leren beteugelen door vriendelijke argumenten en lichtende voorbeelden. Maar behalve enkele gezellige berichten betreffende 'smaaklessen' op basisscholen hebben we niet veel mogen vernemen van de club. Laat staan dat de bevolking zich massaal bij de diëtiste dan wel de sportschool heeft gemeld.

Nu ben ik dol op al die pogingen om een beter mens van ons te maken. Nooit begrepen waarom je daar smalend over zou doen. Menen dat je door ideële campagnes de mentaliteit kunt veranderen - het is zo'n schattig, typisch Hollands trekje. En liever een goedbedoeld spotje over de maatschappij-dat-ben-jij dan de holle praat van verzekeraars. Of van domme clowns die het betere bed aanprijzen. Voorlichtingscampagnes, wil ik maar zeggen, kunnen geen kwaad. Maar ik geef toe, verpletterend effectief zijn ze doorgaans óók niet.

Ondertussen begrijpt de arts in opleiding vermoedelijk meer van de menselijke natuur dan alle gezondheidskundigen bij elkaar. Het aardige van het Zwolse experiment is natuurlijk dat het juist géén beroep deed op het gezonde verstand. Het liftbordje appelleerde aan de schimmiger hoekjes van het menselijk brein. De bedenker weet dat de geest wellicht gewillig is, maar het vlees zwak. Dat wij nu eenmaal liever lui zijn dan moe. En dat wij, als het erop aankomt, gehoorzaam zijn als kuddedieren.