Rutte maakt karwei Hermans af

VVD-staatssecretaris Rutte diende donderdag de nieuwe Wet op het Hoger Onderwijs bij de Tweede Kamer in. Daarmee nadert de liberale onderwijshervorming haar voltooiing.

Oud-onderwijsminister en partijgenoot van Rutte Loek Hermans vergeleek het onderwijs regelmatig met een olietanker. Een koerswijziging van maar een paar graden kost bij zo’n zware tanker veel tijd. De roerganger op het departement onderwijs moet veel geduld hebben om hervormingen te kunnen doorvoeren en over veel doorzettingsvermogen beschikken om alle weerstanden te overwinnen.

Deze week leverde Rutte een huzarenstukje. Hij kreeg van de Tweede Kamer groen licht voor de introductie van de leerrechten in het hoger onderwijs (waarmee studenten zelf onderwijs inkopen en instellingen financieren) en hij presenteerde een nieuwe Wet op het Hoger Onderwijs en Onderzoek.

En opvallend, in beide gevallen stonden de belangrijkste partijen in het hoger onderwijs niet te juichen. Studentenorganisaties, de onderwijskoepels, de universiteiten, de Onderwijsraad en zelfs de Raad van State toonden zich negatief in hun reacties of zuinigjes positief.

Het plan voor de leerrechten en de nieuwe Wet op het Hoger Onderwijs betekenen het sluitstuk van een liberale revolutie, die onder Rutte’s voorganger Hermans tijdens het tweede paarse kabinet werd ingezet. Hij wilde breken met het oude centralistische staatsdenken op Onderwijs, dat vooral door de PvdA en in iets mindere mate door het CDA werd beleden. Overigens zagen deze partijen dat ook in. PvdA-minister Ritzen, de voorganger van Hermans, begon voor wat betreft het hoger onderwijs al heel voorzichtig de touwen te laten vieren.

Hermans trok deze lijn krachtig door. Hij introduceerde het kernbegrip ’vrijheid’. Leerlingen, studenten, ouders, scholen en instellingen moesten van Hermans de vrijheid krijgen hun eigen onderwijs te kiezen en vorm te geven. Ook moest er meer concurrentie komen. Het grote departement in Zoetermeer moest zijn macht teruggeven aan de sector.

Met die vrijheid ging het snel mis. Hermans werd geconfronteerd met HBO-scholen die er vrolijk op los declareerden terwijl daar soms nauwelijks een onderwijsprestatie tegenover stond. Deze hbo-fraude vergde bijna alle aandacht van Hermans en ook van zijn opvolger staatssecretaris Annet Nijs. Maar zij wist in de tussentijd wel de onderwijshervorming van Hermans op de politieke agenda te houden.

Met de leerrechten hopen de liberalen de kwaliteit van het onderwijs te verbeteren. Instellingen moeten met elkaar concurreren om studenten binnen te halen. Ze krijgen geen geld van bovenaf meer voor geleverde prestaties. Tegelijkertijd wil Rutte met zijn nieuwe Wet op het Hoger Onderwijs veel regels schrappen en vrijheid geven aan instellingen.

De VVD neemt ruim de tijd om een opvolger te vinden voor het beheer over de erfenis van Rutte, die tot lijsttrekker is verkozen. Een bestuurder die tot aan de verkiezingen nog heel wat weerstand in de sector moet zien te overwinnen en ook het sluitstuk van de liberale hervorming in het hoger onderwijs in veilige haven kan manoeuvreren.