Turandot' dankzij Toscanini zonder Mussolini en Alfano

Muziek is van iedereen. Ik ken geen privé-collecties met goede partituren die ongespeeld blijven omdat de erven dat niet willen. Gemeenschappelijk bezit dus, waar de wereld van kan genieten als uitvoerders tenminste de geest krijgen en de partituur op de lessenaar willen zetten.

Muziek verschilt in nog een ander belangrijk aspect van beeldende kunst: ze is minder spotziek en ze kan minder snel kwetsen. Met tekst of een achterliggend programma wordt het al makkelijker om irritatie op te roepen, maar absolute muziek is te abstract om een boodschap uit te dragen. En toch kunnen kenners aantonen dat Mozart in 'Le nozze di Figaro' slinks muzikale kritiek op de sociale verhoudingen in zijn tijd verstopte; en toch zijn muziekwetenschappers nog steeds 'zoekende' naar verborgen boodschappen in de symfonieën van Sjostakovitsj. Zo zou de Negende een muzikale kleinering van de 'grote' Stalin zijn, zonder dat de dictator het door heeft gehad.

Het is ook ondenkbaar dat je een partituur kunt splitsen, zoals het schilderij 'De huwelijksnacht' van Jan Steen ooit gesplitst is en later weer samengevoegd. Nu blijkt de ene helft van dat gerestaureerde schilderij onderdeel van de Goudstikker-claim en de andere helft niet. Opnieuw loskoppelen? Je hoopt van niet, maar niks is zeker.

Met een partituur kan dat niet. Hoewel? Als een partituur onaf is, kan er wel heel wat gedoe ontstaan als de erven van een componist iemand benaderen om het stuk af te maken. Gedoe was er bijvoorbeeld met Puccini's onvoltooide opera 'Turandot'. Vanavond gaat in Apeldoorn een nieuwe enscenering van de Nationale Reisopera in première. 'Turandot' gaat er met het alleroorspronkelijkste slot dat Franco Alfano op verzoek van de erven Puccini en Toscanini vervaardigde. De Reisopera maakt hiermee een opvallende keuze, omdat óf het door Toscanini hoogstpersoonlijk gemutileerde Alfano-slot wordt gespeeld óf het nieuwe slot dat een paar jaar geleden door Luciano Berio werd gefabriceerd. Dat Berio-slot ontlokte in Amsterdam tijdens de première iemand de uitroep: 'Bravo Alfano!'

Alfano's oorspronkelijke slot is dan ook veel beter dan wat er nu internationaal gespeeld wordt. Zijn monnikenwerk was tijdens de première in 1926 niet te horen, omdat Toscanini op de plek stopte waar Puccini gestopt was. De dagen erna klonk Alfano's slot alleen in Toscanini's mislukte inkorting. De dirigent was te dictatoriaal naar Alfano en hield eigenlijk helemaal niet van 'Turandot'. Maar je vergeeft de man veel als je weet dat hij bij de wereldpremière, nu 80 jaar geleden, weigerde om vooraf het fascisten-partijlied 'Giovinezza' te dirigeren. Mussolini was dolgraag bij de internationaal belangrijke première geweest, maar hij moest buigen voor Toscanini's koppigheid. Net als Alfano.