Verwacht niet dat de ander zich aanpast

Bij alle pogingen het zelfbestuur in Noord-Ierland weer op gang te krijgen, blijft voormalig premier en Nobelprijswinnaar David Trimble afwachtend, want met de Republikeinen weet je het nooit, volgens hem. En ja, het Noord-Ierse conflict is doordrenkt van religie. „Maar religieuze verschillen moeten blijven bestaan.”

Lord David Trimble heet verlegen te zijn, een man die snel bloost. Hij spreekt met zachte stem, past op voor persoonlijke ontboezemingen, maar haalt wél af en toe uit naar zijn politieke aartsrivalen. Protestant Trimble (1944) kreeg in 1998 samen met de gematigde katholiek John Hume de Nobelprijs voor de vrede, voor hun bijdrage aan het Goede Vrijdagakkoord, misschien wel de belangrijke stap op de weg naar vrede in Noord-Ierland.

Trimble is voor een spreekbeurt in Nederland op een moment dat er in Noord-Ierland weer allerlei ontwikkelingen zijn die het zelfbestuur nieuw leven moeten inblazen. Dat zelfbestuur, met Trimble als minister-president, werd opgeschort na de ontdekking van afluisterpraktijken door het katholieke Sinn Féin, de politieke tak van de Ira.

Met nauw verholen wantrouwen spreekt Trimble over de katholieken én over de militante protestanten onder aanvoering van dominee Ian Paisley. Natuurlijk, zegt Trimble, de ontmoeting vorige week tussen Paisley (wiens afkeer van katholieken nauwelijks te overdrijven valt) en de Ierse aartsbisschop Brady lijkt een historisch moment. „Maar je moet je afvragen wat Paisleys motieven zijn. Hij probeert waarschijnlijk iets te doen aan zijn imago van ’Dr. No’, de man die overal tegen is. Als hij doet alsof hij best redelijk kan zijn, levert hem dat mogelijk extra steun op.”

Dezelfde vraagtekens plaatst Trimble bij de ontmoeting tussen dominee Paisley en Gerry Adams van Sinn Féin, die voor gisteren op de agenda stond. Het lijkt heel wat als de mannen die de twee uitersten in de Noord-Ierse politiek vertegenwoordigen elkaar de hand schudden, maar wat willen ze nu écht?

Nee, zegt Trimble, hij en dominee Paisley zijn niet bepaald on speaking terms. „Als we elkaar tegenkomen zeggen we elkaar en passant gedag. Een echt gesprek hebben we al heel lang niet gevoerd.”

Voor buitenstaanders lijken er evenwel meer overeenkomsten dan verschillen te zijn tussen Trimble en Paisley: twee protestantse politici die willen dat Noord-Ierland deel uitmaakt van het Verenigd Koninkrijk.

„Ik noem mijzelf liever unionist dan protestant”, zegt Trimble. „En goed, de grootste rivaliteit is er vaak tussen mensen die hetzelfde nastreven. Mijn verstandhouding met Gerry Adams is anders dan met dominee Paisley, omdat we niet strijden voor dezelfde stem.”

Dat de radicale Paisley nu de meeste protestantse stemmen trekt, is volgens Trimble te danken aan de Britse regering van Tony Blair. Die staat maar toe dat de Ira het Goede Vrijdagakkoord aan zijn laars lapt. En ook al stelde een onderzoekscommissie dat de Ira het geweld heeft afgezworen, voor Trimble geldt: eerst zien, dan geloven.

Het vredesakkoord van 1998 leverde Trimble niet alleen de Nobelprijs op, maar ook zware kritiek – tot doodsbedreigingen aan toe. Trimble verplaatst zich nog steeds in een gepantserde auto, twee agenten aan zijn zijde. „Ik kwam eens op een zondag met mijn gezin uit de kerk. Zoals altijd gingen we met de kinderen bij een buurtwinkeltje snoepjes en kranten kopen. Het viel me op dat ik nu niet één volgauto had, maar twee. En toen we bij het winkeltje kwamen, sprongen de agenten uit de auto en spiedden nerveus rond. Ik heb nooit gevraagd wat er aan de hand was. Waarschijnlijk is het beter om dat niet te weten.”

De gedachte achter een eventuele liquidatie is Trimble volkomen duidelijk: „Door geweld te gebruiken proberen de republikeinen te bereiken wat ze langs democratische weg niet kunnen bereiken. Dat kun je partizaans noemen, maar ook fascistisch. Of laat ik het zo stellen: de Republikeinen spelen leentjebuur bij het fascisme.”

Ook in eigen kring was de kritiek op Trimble immens. Hoe hij het in zijn hoofd haalde om een overeenkomst te sluiten met die terroristen die zoveel doden uit de protestantse gemeenschap op hun geweten hebben. Hoe kun je onder al die druk nog het idee hebben dat je het juiste doet? Lord Trimble laat een lange stilte vallen. „Weet je ooit of je het goede doet? Mensen die daarvan overtuigd zijn, kun je volgens mij maar beter mijden. Je moet een situatie inschatten en dan een keuze maken: speel ik op zeker of waag ik mij, om iets te kunnen bereiken, aan het onzekere? De eerlijkheid gebiedt te zeggen dat de keuzes die ik in 1998 maakte óók waren ingegeven door de beweging die ik zag aan Republikeinse zijde. Maar als je niet bereid bent om onzekerheden voor lief te nemen, kun je politiek nooit iets bereiken.”

Speelde Trimbles persoonlijke geloof ook een rol? Hielp het hem om moed te houden? Weer een lange stilte. Aarzelend: „Het antwoord daarop is ja.” Dan, gedecideerd: „Maar daar wil ik niet over uitweiden.”

Aan zijn biograaf Frank Millar gaf Trimble iets meer prijs. „Bidt u wel eens?”, vroeg Millar. „Ja”, antwoordde Trimble, „van tijd tot tijd wel. Ik kan niet zeggen dat ik het vaak doe, maar in 1998, het jaar van het akkoord, had ik een sterk gevoel dat ik dit moest doen.” Een idee, vertelde Trimble, dat nog eens versterkt werd toen hij aan de vooravond van belangrijke onderhandelingen een brief kreeg van de weduwe van een door de Ira vermoorde predikant. „Go for it”, schreef ze. Zonder dat soort momenten van bevestiging, zegt Trimble in zijn biografie, had hij waarschijnlijk anders gehandeld.

Hij mag dan een akkoord met ze hebben gesloten, bij alles wat er niet deugt in Noord-Ierland, wijst Trimbles beschuldigende vinger snel en gemakkelijk naar de katholieken. Maar gaan hijzelf en zijn protestantse brethren wel vrijuit? „We hebben in Noord-Ierland in de eerste plaats behoefte aan tolerantie en wederzijds respect”, verkondigt Trimble regelmatig. Tegelijk loopt hij mee in de Oranjemarsen, die een regelrechte provocatie lijken: met een processie, óók door katholieke wijken, vieren de protestanten de overwinning van Willem van Oranje op de katholieke koning James II in de slag bij Boyne in 1690.

„Ach, provocerend”, zucht Trimble. „Sommige mensen gaan heel ver om zich te láten provoceren. Ik kan me ook een mars herinneren uit een warme zomer in de jaren zestig. We liepen met onze processie door een hoofdzakelijk katholiek dorp aan zee. Toen we de hoofdstraat van het dorp inliepen, zagen we tot onze verrassing een hele rij kraampjes waar eten en drinken werd verkocht. De uitbaters waren stuk voor stuk katholiek. Zij veroordeelden ons niet, maar zagen een kans om wat aan ons te verdienen.”

Overigens, zegt Trimble, had hij met Gerry Adams eens een gesprek over de Oranjemarsen als provocatie. Adams verwees naar een passage uit het Goede Vrijdagakkoord die stelt dat elke inwoner van Noord-Ierland het recht heeft gevrijwaard te blijven van sectarian harassment – provocaties en pesterijen vanwege religieuze overtuiging. Vanzelfsprekend, antwoordde Trimble. „En iedereen die op de openbare weg loopt, heeft het recht gevrijwaard te blijven van de provocaties van degenen die aan die weg wonen.” Dát is tolerantie, zegt Trimble. „Dat je niet van een ander verlangt dat die zich aan jouw normen aanpast.”

Maar als de mars niet provocerend bedoeld is, wat willen de ’Oranjemannen’ er dan mee uitdrukken? Trimble: „We vieren dat er nog altijd een protestantse, unionistische traditie bestaat in Noord-Ierland, hoezeer die ook onder vuur ligt van de nationalisten.”

Trimble benadrukt nog maar eens dat hij zichzelf in de eerste plaats unionist vindt, en pas daarná protestant. Maar, geeft hij ook toe, religie is waarschijnlijk de beste maatstaf voor het stemgedrag van de Noord-Ieren. „Toch wil ik geloof en politiek gescheiden houden”, zegt Trimble. „Ik wil sociale problemen oplossen, en niet de religieuze verschillen opheffen. Ik ga ervan uit dat mensen niet op mij stemmen vanwege mijn religieuze overtuigingen, maar vanwege mijn politieke standpunten.”

„Laatst zei iemand tegen mij: dat is het verschil tussen jou en Ian Paisley. Hij kijkt waar zijn stemmers zitten en wat zij willen; jij zegt wat je wilt en dóet dat dan ook.”