150 jaar toekomst

Het Markermeer had al lang ingepolderd kunnen zijn. Alle nooit uitgevoerde plannen zijn nu dagelijks te bewonderen.

In het Nieuw land Erfgoedcentrum in Lelystad is een tentoonstelling te zien over alle plannen die de afgelopen 150 jaar zijn gemaakt voor het Markermeer.

Wat samensteller en onderzoeker André Geurts vooral is opgevallen in zijn zoektocht naar oude tekeningen, is de enorme behoefte om iets met die open ruimte te doen. „Uit het niets iets maken, spreekt kennelijk tot de verbeelding.”

Vandaar de titel van de expositie, ’Die groote leegte’. Het Markermeer werd vooral gezien als niets met potentie: inpolderen zou 60.000 hectare nieuwe grond opleveren.

Op papier was de Markerwaard de afgelopen anderhalve eeuw bestemd als landbouwgebied, uitbreidingswijk voor Amsterdam, een nieuwe luchthaven of voor boeren uit de bollenstreek. Bezoekers van het erfgoedcentrum kunnen alle plannen in chronologische volgorde aanschouwen.

Het heeft iets wrangs, zoveel ideeën, terwijl uiteindelijk maar één dunne streep land is gerealiseerd: de Houtribdijk tussen Enkhuizen en Lelystad. Opvallende conclusie die Geurts trekt is dat de Markerwaard er al lang en breed had kunnen liggen. Tot de jaren zeventig was er nauwelijks discussie.

Voor zover bekend stamt het eerste plan voor gedeeltelijke drooglegging van de Zuiderzee uit 1848. Het eerste concrete ontwerp kwam eind 19de eeuw van Cornelis Lely. Toen deze ingenieur eenmaal minister van waterstaat was, kon hij serieus werk van maken van zijn plan. Hij stelde een staatscommissie in om het op haalbaarheid te toetsen. En aangezien hij zelf voorzitter was, kwam er niet veel tegenstand. Later, in 1916, kon hij een wetsontwerp voorleggen aan de Tweede Kamer.

Door de watersnoodramp van januari 1916, met doorgebroken dijken en overstromingen, waren de geesten rijp, maar de daadwerkelijke uitvoering van het Zuiderzeeproject werd steeds verschoven. Eerst door geldgebrek. Toen door de Tweede Wereldoorlog. In 1950 gaf het kabinet voorrang aan oostelijk Flevoland, en na de watersnoodramp van 1953 waren de Deltawerken van groter belang. In 1959 werd vervolgens besloten eerst zuidelijk Flevoland aan te leggen.

„Dat was goedkoper. En er was veel meer behoefte aan woongebied dan aan boerenpolders. Flevoland kon mooi dienen als overloopgebied voor de Randstad.” zegt Geurts. „Die Markerwaard kon best later.”

Sinds Lely zijn er verschillende andere plannenmakers opgestaan. Maar geen van hen is echt serieus genomen.

Geurts: „Er werd wel eens gepleit voor meer open water of een combinatie van wonen en recreëren, maar de dienst der Zuiderzeewerken wilde daar helemaal niet van horen. De ambtenaren hadden de kaarten van Lely altijd al in hun werkkamer hangen. Alternatieven waren gewoon niet bespreekbaar.”

De eerste twijfel kwam pas in 1965. Toen verscheen in de Waterkampioen een stuk over het belang van open water voor watersporters en recreanten. Ook het idee om een Tweede Schiphol aan te leggen in het Markermeer ging veel mensen te ver. De stichting Markerwaard van de kaart en de Vereniging tot Behoud van het IJsselmeer liftten mee op de opkomende milieubeweging. Het was de tijd van het spraakmakende rapport van de Club van Rome: er moesten grenzen gesteld worden aan de groei.

Toch blijft de regering voor aanleg van een Markerwaard. In een beleidsvoornemen van het kabinet-Van Agt in 1980 is de polder weliswaar kleiner geworden (41.000 hectare, met grote randmeren) maar alle bestemmingen worden nog genoemd: landbouw, woningbouw, recreatie, natuurontwikkeling en er moest ook nog ruimte zijn voor een luchthaven en militair oefenterrein.

Geurts: „Als je geen echte keuze maakt, zijn er natuurlijk altijd mensen die het niet eens zijn met een onderdeel.”

De tegenstand bleek inderdaad te groot en de noodzaak te klein. Met een inspraakronde werd de geschiedenis van het Markermeer nog aangevuld met stapels papier – Andre Geurts heeft ze letterlijk in zijn tentoonstelling opgenomen.

In 2004 zag het kabinet er in de Nota Ruimte definitief van af om een grote polder aan te leggen.

De tentoonstelling ’Die groote leegte, 150 jaar toekomst van het Markermeer’ is tot en met 22 april 2007 te zien in het Nieuw Land Erfgoedcentrum, Oostvaardersdijk 01-13 in Lelystad; ’s maandags gesloten.