Levensbeschouwing blijkt verre van suf

Op 24 november 2001 publiceerde deze krant in de bijlage Letter & Geest een artikel van een toen onbekende medewerkster van het wetenschappelijk bureau van de PvdA. De gewezen moslima hield een vurig pleidooi om ’de staat van verduistering waarin de islam verkeert’ bloot te leggen.

Bijna vijf jaar later heeft de schrijfster, Ayaan Hirsi Ali, afscheid genomen. Donderdag dankte zij voor het platform dat Nederland haar heeft geboden.

Het toeval wil dat de eindredacteuren van Letter & Geest, Jaffe Vink en Chris Rutenfrans, nu ook afscheid hebben genomen van de krant waarin zij debuteerde. Ik schreef eerder in deze rubriek (27 mei) dat het vertrek het gevolg is van verschil van inzicht met de hoofdredactie over koers en formule van de bijlage. Daarop trokken sommige lezers en enkele media de conclusie dat het eigenlijk toch geen toeval was: de critici van de islam, tot wie zij ook onze redacteuren rekenden, zijn murw gemaakt door de goegemeente. Volgens NRC Handelsblad zouden wij de bijlage zelfs willen opdoeken.

Letter & Geest zal altijd verbonden blijven met de naam Jaffe Vink. Ruim achttien jaar geleden kwam hij binnen bij Trouw met een idee voor een levensbeschouwelijke bijlage, waar de toenmalige hoofdredactie al enige tijd naar verlangde. De in de filosofie geschoolde Vink kreeg van de krant de ruimte voor het ontwikkelen van een unieke formule. Wars van vele journalistieke conventies publiceerde hij essays over filosofie, religie en cultuur. Hij bond nieuwe, eigenzinnige auteurs aan de krant en droeg daarmee bij aan het doorbreken van het wat bangelijke en brave imago van de krant. Hij gaf het suffe begrip ’levensbeschouwing’ kleur, scherpte en diepte.

Gestaag engageerden Vink en zijn katern zich ook met de meer wereldse actualiteit. Een belangrijk moment daarin was zijn eigen essay (1993) waarin hij de schaduwzijden van de nog sterk beleden multiculturele samenleving aan de orde stelde op basis van zijn jaren in de Amsterdamse Pijp. Het was een angstwekkend maar soms ook hilarisch relaas: Vink schrijft goed, heeft humor en kan in persoon en geschrift charmant stijfkoppig zijn.

De ontmanteling van de politieke correctheid prijkte hoog op de agenda van Letter & Geest. Niet alle lezers en redacteuren waren daar blij mee; Vink sprak hen ook krachtig aan op de houdbaarheid van hun eigen opvattingen. Bovendien trok hij zich weinig aan van op de redactie geldende noties dat stukken vooral niet te lang of te moeilijk moeten zijn. Stukken moeten wat hem betreft vooral ’stevig’ zijn.

Na 11 september 2001 namen gewicht en ernst toe. De in de bijlage gevoerde ideeënstrijd werd heftiger omdat Vink ervan overtuigd was dat het debat niet langer vrijblijvend kon zijn: ’het is nu oorlog’. Het ging hem om het blootleggen van de werkelijkheid hoe onaangenaam die ook was.

Over de toon, de invalshoeken, de dosering en de vraag hoezeer eigen overtuiging het werk mag bepalen, hebben wij vaak met elkaar gesproken. Uiteindelijk (wat murw, inderdaad) werden wij het niet eens over hoe wij het minder goede zouden kunnen verbeteren om het goede te behouden.

Na de breuk zijn wij verder gegaan met nadenken over de toekomst van Letter & Geest. Daarover hebben wij ook met lezers gesproken. Een gedachte om terug te gaan naar het begin, naar een katern dat zich weer vooral zou richten op religie en filosofie in engere zin hebben wij verlaten. Jaffe Vink heeft bewezen hoe spannend levensbeschouwing kan zijn in het actuele debat. Vanaf vandaag gaan wij voort onder eindredactie van Elma Drayer en Andrea Bosman. De lezer kan nagaan in hoeverre wij de traditie van Letter & Geest in ere houden.