Het ’prettige pragmatisme’ van de PvdA verdient enig wantrouwen

Het verkiezingsprogram van de PvdA is volgens lijsttrekker Bos geschreven in de geest van Jan Schaefer, die als staatssecretaris en wethouder zijn sporen verdiende in de stadsvernieuwing. Bos omschreef die geest als ’een prettig pragmatisme: niet te veel mooie woorden, maar gewoon problemen oplossen van gewone mensen’. In die zin moet de PvdA deze geest even zijn ontglipt, dat zij voor het formuleren van haar ambities meer dan 40.000 woorden nodig heeft. Die omvang verdraagt zich moeilijk met Schaefers beroemde uitspraak ’In gelul kun je niet wonen’. Maar Bos heeft in zoverre gelijk dat het program bol staat van de ambities.

Het lijkt erop dat de partij het idee van de maakbare samenleving niet heeft opgegeven, maar wel de hoge verwachtingen van de overheid als vormgever. Dat is een verschil met het recente verleden, toen zij vanuit Den Haag nog kennis, macht, inkomen en bezit wilde spreiden. Nu getuigt de PvdA ook van vertrouwen in de samenleving – de ondernemers, vakmensen en burgers – en is zij zelfs trots op ’onze multinationals’, zoals Shell en Unilever.

De PvdA is met deze bekering opgeschoven naar zowel CDA als VVD. Ook zij wil nu drastisch het mes zetten in de overheid: minder bestuurders, ambtenaren, bestuurslagen en regels. Hier en daar schiet zij in bewijzerigheid door, zoals met het plan de waterschappen op te heffen en de Tweede Kamer in te krimpen. De schappen zijn de oudste vorm van democratisch bestuur in ons land, en reservoirs van kennis en ervaring in de strijd tegen het water. Daar moet je zuinig op zijn. Een Kamer van 100 leden kan, maar verkleining betekent een kiesdrempel die fnuikend kan zijn voor de stem van kleine minderheden.

De rationaliteit die hieruit spreekt, brengt de keerzijde van Schaefers pragmatisme in beeld. Zijn daadkracht leverde weliswaar een vernieuwing van verpauperde stadswijken op, maar tegelijk een haast verstikkende eenvormigheid en kneuterigheid. Deze typische trek van de PvdA – veel oog voor functionaliteit, weinig oog voor cultuur – heeft ook het onderwijs parten gespeeld. We hebben er het vmbo, de schaalvergroting en het project ’Samen naar school’ aan te danken. De partij trekt nu miljarden uit om de fnuikende gevolgen van deze operaties terug te draaien. Op zich mooi, maar een bewijs temeer dat de oude Adam van de ordeningsdrift in de PvdA, ook na haar bekering, onverminderd in de gaten moet worden gehouden.