Drie citaten van Jezus in pas ontdekt Judasevangelie

Het Judasevangelie bevat zeker drie authentieke citaten van Jezus. Volgens de vertaler van het bijna 2000 jaar verloren gewaande document, Hans van Oort, kunnen het er ook meer zijn.

„Voor deze drie steek ik bijna mijn hand in het vuur”, zegt Van Oort, hoogleraar patristiek in Nijmegen en Utrecht. Gisteren presenteerde hij zijn vertaling van het Judasevangelie, een in Egypte gevonden gnostische tekst – de eerste vertaling met toelichting in het Nederlands.

Van Oort, die heeft genoten van de publicitaire hype rond het Judas-evangelie eerder dit jaar, had zijn boek graag als ondertitel ’Het evangelie van de lachende Jezus’ meegegeven. In de Bijbel ’weent Jezus’, hier lacht hij herhaaldelijk. „Het is het lachen van de ingewijde die doorheeft dat al dat wettische voltrekken van rituelen zinloos is.” Daar wijst het eerste Jezus-citaat op, over het planten van bomen die geen vrucht dragen (zie inzet). Gnosislozen zijn onvruchtbaar.

Over de tweede zin waarvan Van Oort overtuigd is dat die van Jezus is, weet hij weinig interpretatie te geven – de uitspraak over de bakker (zie kader) staat in een zwaar beschadigd deel. Het kan, oppert Van Oort, een spreekwoord uit Jezus’ dagen zijn dat hij gebruikte. Misschien is er een verband met een passage uit het evangelie van Johannes (wél in de Bijbel), waarin Jezus zichzelf ’het brood dat leven geeft’ noemt.

Hoe weet Van Oort wat authentiek is? Door, zoals hij het noemt het ’bekloppen’ van de koptische tekst, het bestuderen van inhoud, woordkeus, context. „Je ziet als het ware de aanhalingstekens. Dit is niet Judas die spreekt, dit moet Jezus zijn. Dat merk je aan de vorm. Compact, puntig, een beetje op zichzelf staand.”

Dat valt te illustreren aan de derde van de volgens Van Oort ’nieuwe uitspraken van Jezus’. Die was al wat bekend, uit het Thomasevangelie, dat sterke verwantschap kent met het Judasevangelie. En uit de Bijbel, waarin de gelijkenis van de zaaier voorkomt, over het zaaien op verschillende soorten ondergrond.

De versie in de ’Codex Tchacos’, zoals het Judasevangelie officieel heet, is korter, soberder dan de bijbelse versie en naar Van Oorts overtuiging ouder, een ’voorvorm’ van de bekende parabel van de zaaier.

„De oudste evangeliën die we hebben, staan in het Nieuwe Testament. Maar het Judasevangelie kent passages die ouder zijn, die stammen uit de joodse gemeente in Jeruzalem”, zegt Van Oort. Hij dateert de tekst zeer vroeg: rond of even na het jaar 100 – dat is dezelfde tijd als waarin de jongste boeken van het Nieuwe Testament zijn ontstaan.

Van Oort gaat in de aanval tegen wie niet horen wil van nieuwe Jezuswoorden. „Wie zegt dat die er buiten de bijbel niet zijn, debiteert nonsens.” Het beeld van Jezus in het Judasevangelie – een gnostieke wijsheidsleraar – vindt Van Oort ’van historisch belang’. „En laat niemand uit het Vaticaan of uit Genève dat verbieden. In de vroegste eeuwen was het christendom veelkleurig. Dat herontdekken we nu.”