Toen ik mijn hele familie verloor

Hoe reageert een volk dat de strijd om onafhankelijkheid verliest? De Nigeriaanse Chimamanda Adichie schreef een veelomvattende roman over het vergeten Biafra.

Eind jaren zestig, begin jaren zeventig. Het beeld van een uitgemergeld, uitgehongerd Biafra-kindje wordt door Nederlandse ouders massaal als chantagemiddel ingezet om hun kroost het bord leeg te laten eten: ,,Een Biafra-kindje zou blij met jouw eten zijn.” Iedereen kent het beeld van de hongersnood, maar wie kent eigenlijk de geschiedenis van het land Biafra, dat zich vergeefs probeerde af te splitsen van Nigeria in een driejarige burgeroorlog waarin meer dan een miljoen doden te betreuren vielen?

Chimamanda Adichie, geboren in 1977, dus na de burgeroorlog, tekende in een lijvige roman dit deel van de Nigeriaanse geschiedenis op, verteld vanuit drie gezichtpunten: dat van een onopgeleide Nigeriaan, een hoogopgeleide Nigeriaan en een Engelsman die in Nigeria woont. In het begin is iedereen vol hoop. De personages zien de Republiek van Biafra (Oost-Nigeria, waar de Igbo woont) als het begin van een tijdperk dat alleen maar goede dingen zal brengen, waarin de gewelddadige strijd tussen diverse etnische stammen zal ophouden, waarin corruptie tot het verleden behoort, en waarin voorgoed afgerekend kan worden met de Engelse koloniale praktijken, zoals de verdeel- en heerspolitiek, die verschillen tussen de stammen aanwakkerde.

Maar hoe snel wordt het optimisme in de kiem gesmoord. De strijd wordt alleen maar heviger, er vallen nog meer doden, en steeds minder voedsel bereikt Biafra. De personages reageren er aanvankelijk op met ontkenning. De gebeurtenissen staan zo haaks op hun verwachtingen dat de ellende wel tijdelijk zal zijn: de invallen van regeringstroepen zijn tijdelijk, de schuilkelders, de noodzaak om te vluchten. Maar langzamerhand wordt iedereen gedwongen dit grimmige bestaan te aanvaarden als de realiteit, en niet als een ongelukkig toeval.

Van het buitenland valt intussen geen enkele steun te verwachten. Westerse landen schuiven de verantwoordelijkheid af naar Engeland, Afrikaanse leiders zijn bang dat een onafhankelijk Biafra meer afscheidingen op het continent zal uitlokken, en steunen daarom Nigeria. Blanke regeringen in Zuid-Afrika en Rhodesië verkneukelen zich stiekem omdat ze de situatie zien als bewijs dat zwarte regeringen er niets van bakken. Voedselhulp komt wereldwijd op gang, maar bereikt niet de gebieden die het zwaarst door hongersnood zijn getroffen.

Adichies heldere, realistische proza voldoet uitstekend om de politieke geschiedenis van het land bloot te leggen, en ook om duidelijk te maken welke gevolgen die had voor de burgers: het vernederende gevecht om gratis voedsel, de lang doorwerkende shock bij het vinden van het naakte lijk van een verkracht, opengesneden familielid, en de woede als een westerse journalist vragen komt stellen over één dode Italiaan, terwijl er ook 1000 Biafranen zijn omgekomen.

Literair gezien is de roman niet overal even sterk. Er staan te veel overbodige passages in, en sommige personages willen maar niet tot leven komen. En toch geeft deze roman een uitstekend beeld van menselijk gedrag onder extreme oorlogsomstandigheden, doordat Adichie zoveel lagen van de bevolking in haar verhaal betrekt. Ze laat zien dat vooroordelen niet alleen op hoog niveau tussen politieke of godsdienstige groeperingen spelen, maar ook op lager niveau, binnen een groep, tussen verschillende standen, dorpen of families: een complexiteit die zich niet meer laat bestrijden.

De 29-jarige feministische schrijfster, die een oorlogssituatie even makkelijk vanuit mannelijk als vrouwelijk oogpunt beschrijft, en zich in zo veel verschillende zienswijzen goed inleeft, is zonder meer getalenteerd. ,,Toen ik mijn hele familie verloor, mijn héle familie, was het alsof ik helemaal opnieuw geboren werd’’, laat ze een personage kalm zeggen. ,,Ik was een nieuwe persoon geworden omdat ik niet langer een familie had om me eraan te herinneren wie ik was geweest.’’