Bhagwan, criticus en komediant

Meeliftend op de publicitaire vleugels van het Internationaal Filmfestival vindt morgen in Rotterdam het eerste Osho Filmfestival plaats. De nagedachtenis van de zestien jaar geleden overleden Bhagwan wordt geestdriftig in leven gehouden. Pogingen om een moderne heilige te creëren?

'De pers heeft Osho gekruisigd“, zegt de gepensioneerde advocaat Nandan, betrokken bij het Osho Filmfestival. “Niemand vroeg zich af wat zijn ideeën waren. Alle aandacht ging naar de randverschijnselen: de vrije seks, de rode kleren, de Rolls Royces en de Rolexen. Makkelijk, maar het was niet waar het om ging.“ Als Osho - de naam die Bhagwan in 1989 aannam - met een vinger naar de maan wijst, zegt Nandan, “moeten we niet op die vinger letten maar op de maan.“

“Het gaat om de betekenis“, vult Tara aan.

We spreken elkaar in de Mevlana-commune bij het Amsterdamse Cornelis Troostplein, waar Tara, een vrouw van rond de vijftig, inmiddels twintig jaar woont. In de hoogtijdagen van de Bhagwan-beweging bewoonde de commune bijna het hele gebouwencomplex. Alleen het pand in de binnentuin is daarvan overgebleven. In de omliggende gebouwen zijn nu een hotel, een politiebureau en een arbeidsbureau gevestigd.

Nandan kreeg zijn Indiase voornaam 25 jaar geleden van Bhagwan. “Het betekent 'tuin'. Iedereen leeft in een woestijn en Osho heeft ons de opdracht gegeven daar een tuin vol gelukzaligheid van te maken.“ Tara is afgeleid van Shantam Tarangita, 'kabbelende stilte'. In haar jeugd worstelde ze met de gespleten moraal van haar strenge rooms-katholieke opvoeding, waar ze zich in de radicale vrouwenbeweging van losmaakte. Toen kwam Bhagwan. “Hij heeft mij gered. Dat durf ik zonder meer te stellen.“

Nandan heeft een protestantse achtergrond. Het boek 'Mosterdzaad', waarin Bhagwan het Thomas-evangelie bespreekt, zette hem op een spoor dat hij sindsdien is blijven volgen. Nandan: “Het aannemen van een nieuwe naam hoorde bij een proces van de-identificatie. Om je ervan te doordringen dat je niet je naam bent. Dat is slechts een aanname, een inwisselbaar etiket.“

De belangstelling voor Osho groeit de laatste jaren weer. Het meditatieoord in het Indiase Poona, Club Meditation, kent een enorme toeloop. Dichter bij huis neemt de aandacht voor Osho eveneens toe. Najaar 2004 zonden de publieke omroepen in korte tijd twee documentaires uit: 'De meester en het echte leven' van Frank Wiering (een vervolg op 'De nieuwe mens' uit 1984) en het therapeutische 'Communekind' van Maroesja Perizonius.

Begin jaren tachtig bereikte de beweging rond Bhagwan Shree Rajneesh zijn hoogtepunt. De Indiase goeroe was op een ranch in de woestijn van Oregon (VS) neergestreken en zijn aanhang in de westerse wereld groeide gestaag. Er ontstond een rumoerige mediahype rond de beweging, die tenslotte aan zijn eigen succes ten onder ging. Na een groot schandaal, waarbij de secretaresse er met de kas vandoor ging, werd Bhagwan de VS uitgezet en keerde hij na allerlei omzwervingen terug in Poona, waar hij 19 januari 1990 op 58-jarige leeftijd overleed. De meeste films op het Osho Filmfestival stammen uit de nadagen van de goeroe, toen zijn oraties nauwgezet op video werden vastgelegd. “Van zijn vroege jaren in India bestaan wel geluidsopnamen maar betrekkelijk weinig beelden“, zegt Nandan.

Momenteel vindt er een reddingsactie plaats om te voorkomen dat een grote partij video-opnamen, die ligt opgeslagen in Keulen en is opgekocht door een rijke Indiase volgeling, definitief uit Europa verdwijnt. In Nederland gebruiken Osho-sympathisanten de opnamen voor vertoning op lokale tv-kanalen. Er wordt druk gekopieerd, maar de totale collectie kan bij lange na niet behouden blijven. Wat is het belang van die operatie? Leert Osho niet om los te laten? “Een denker van het kaliber Osho staat maar eens in de tweeduizend jaar op. Hij staat voor mij op dezelfde hoogte als Jezus of Socrates“, zegt Nandan. “Ik heb het gelukkige voorrecht gehad daar getuige van te zijn geweest. Een unieke ervaring, waar ik anderen zoveel mogelijk in wil laten delen.“

Het programma van het Osho Film Festival is opgesplitst in drie delen: registraties van toespraken over het individu, registraties van toespraken over de samenleving en documentaires over Osho. In die laatste categorie is soms een kritische noot te bespeuren. In de Australische film 'Spiritual Terrorist' wordt ook Osho's donkere kant belicht en in 'Rajneeshpuram: een experiment om God te provoceren' komen enkele tegenstanders aan het woord, die hem omschrijven als de incarnatie van het kwaad en een gevaar voor de vrije wereld.

Afgaand op de films waarin hij het woord voert, is het moeilijk voorstelbaar dat zijn stellingen de huidige maatschappij nog kunnen ondermijnen. Zijn oproep tot rebellie is geestig en bizar, maar vredelievend. Osho komt over als een hoogbegaafd spreker die lange, bijna hypnotiserende stiltes laat vallen, zo nu en dan een schuine bak vertelt, begrip toont voor menselijke zwakheden en genuanceerde standpunten inneemt inzake maatschappelijke kwesties. Zo vindt hij dat het drugsbeleid in de meeste landen niet deugt: in plaats van bestrijding van gebruikers zou de overheid moeten investeren in verbetering van geestverruimende middelen, zodat die minder ellende veroorzaken. Hij hekelt de doodstraf, omdat die per definitie even misdadig is als de misdaad die ermee bestraft wordt.

De zwakte van het materiaal uit het eerste en tweede programmablok is dat een kritisch weerwoord ontbreekt. De vragenstellers zijn verdoofd door bewondering. Regelmatig legt Osho de vinger op de zere plek, maar bij vlagen kraamt hij regelrechte onzin uit. Wanneer is hij de serieuze maatschappijcriticus en wanneer de schmierende komediant? Tara: “Het is jammer dat we hem die vraag niet meer kunnen voorleggen. Hij had er vast en zeker een pasklaar antwoord op gehad.“

Zodra de oraties het pad naar de eeuwige verlichting inslaan, zullen degenen die ongevoelig zijn voor spirituele zaken resoluut afhaken. Nandan: “Wat mensen ermee doen is uiteindelijk hun eigen zaak. Een goddelijk bewustzijn heeft zich in deze persoon geopenbaard, maar de revolutie kan zich uitsluitend in jezelf afspelen.“

Na Osho's overlijden rees de vraag hoe het verder moest met zijn nalatenschap. Kon de missie wortel schieten? Er is een spectaculair levensverhaal vol weerstanden en martelaarschap. En er is een internationale aanhang die het gedachtegoed beheert en de nagedachtenis verspreidt. “Maar we houden ons verre van bekering“, verzekert Nandan. “Osho stond voor een a-religieuze religie, een ongeorganiseerde organisatie. We bieden dit aan, dat is alles. Of er nou vijftien of honderdvijftig mensen op ons festival afkomen - dat maakt ons niets uit.“

Als Nandan zijn kleinkinderen van de crèche gaat ophalen, geeft Tara een rondleiding door de Mevlana-commune. Ondanks de bewering dat er geen enkele poging wordt gedaan Osho tot heilige te verheffen, valt enige vorm van verheerlijking niet te onderdrukken. De wanden hangen vol gestileerde beeltenissen en gekalligrafeerde uitspraken van Osho. In een schrijn in de meditatieruimte hangt, achter het televisietoestel waarop zijn 'videomeditaties' worden vertoond, een glanzend gewaad. “Dat heeft Osho gedragen“, licht Tara toe. “Hij droeg zijn kleding altijd één dag, waarna het weggeven werd aan zijn aanhang.“