Staatsbestel dreigt te worden uitgehold

Politiek en rechterlijke macht gaan de laatste jaren niet altijd even zachtzinnig met elkaar om. Vandaag staat de verhouding tussen die twee centraal op een conferentie van politici, rechters en wetenschappers over de 'trias politica'.

Lang namen politiek en rechterlijke macht over en weer gepaste afstand in acht bij hun taakuitoefening. Maar de laatste jaren wordt soms zonder enige terughoudendheid met scherp geschoten. Af en toe gaat het er zo heftig aan toe, dat niet alleen in de politiek en de rechterlijke macht zelf, maar ook in de wetenschap mensen zich bezorgd de vraag stellen of het uitgebalanceerde Nederlandse staatsbestel op de lange duur bestand is tegen de duidelijk zichtbare verruwing.

Voorbeelden van dat verschijnsel zijn er genoeg. Zo uitten in de zaak-Savanna (zie hiernaast) VVD en LPF openlijk kritiek op de eis van het openbaar ministerie tegen de moeder van de omgebrachte peuter. Te laag, vonden ze. Op hun beurt namen de rechters het in hun vonnis op voor het OM. De magistraten gaven de al te gretige kamerleden een flinke tik op de vingers.

Dat deed de Nederlandse Vereniging voor de Rechtspraak (de beroepsvereniging van rechters en officieren van justitie) ook, toen kamerleden van VVD, D66 en PvdA zich stortten op de zaak Eric O.. De in Irak gestationeerde sergeant-majoor had geschoten, waarbij een Irakees werd gedood. De politici waren verontwaardigd, dat het OM de zaak voor de rechter bracht en daarbij aanvankelijk hoog inzette.

In de zaak van een Amsterdamse tasjesdief (die omkwam doordat een beroofde vrouw met haar auto hard achteruit reed) roerden minister Verdonk en kamerlid Wilders zich. De minister oordeelde dat van moord geen sprake kon zijn, Wilders vond het schandelijk, dat het OM de vrouw wilde vervolgen.

Het kamerlid roerde zich ook naar aanleiding van het bericht, dat een gehandicapte vrouw slachtoffer was geworden van mishandeling en de daders haar hondje aan zijn riempje hadden opgehangen. Hij vroeg minister Donner of die ook niet vond, dat de daders dezelfde straf verdienden als het hondje. (Terzijde: het slachtoffer bleek de mishandeling te hebben verzonnen en zelf haar hondje te hebben opgehangen.)

Het is allemaal bepaald niet in de geest van de trias politica van Montesquieu. De conferentie van vandaag, onder de titel 'Stoelendansen met de macht', kan gezien worden als een eerste poging om verbleekte staatsrechtelijke omgangsvormen weer enige glans te geven en de verruwing te keren. Rechters en openbaar ministerie voelen zich onder druk gezet, als politici zich niet beperken tot het maken van wetten met algemene (straf-) normen, maar zich ook ongeremd bemoeien met de vervolging en straftoemeting in concrete zaken.

Politici menen wellicht oprecht, dat ze op die manier de gevoelens van de bevolking, of in ieder geval van hun eigen achterban, verwoorden. Maar staatsrechtgeleerden waarschuwen dat op die manier het uitgebalanceerde Nederlandse staatsbestel op de langere termijn dreigt te worden uitgehold.