Stapje terug zit niet in ons

Wat kunnen denkers zeggen over de actualiteit? Tweewekelijks spreekt Trouws Filosofisch Elftal zich uit. Vandaag: het nieuwste klimaatrapport van de VN is wederom alarmerender dan het vorige, en we beginnen ons steeds ongemakkelijker te voelen. Is ons schuldgevoel zinnig? En is de mens wel in staat dit probleem op te lossen?

Het wordt warmer op aarde en de mens zit daarachter. Er zijn nog wetenschappers die deze veronderstelling bestrijden, maar ’die moeten nu echt hun mond gaan houden’, zegt filosoof en hoogleraar Bas Haring, die in Leiden de leerstoel ’publiek begrip van wetenschap’ bekleedt.

Haring: „Stel: de sporadische wetenschappers die nu nog zeggen dat er niks aan de hand is, of dat er geen verband is tussen ons gedrag en de klimaatsverandering, hebben gelijk. Dat kunnen we pas over een paar honderd jaar vaststellen. We hebben de tijd niet om daarop te wachten, daarvoor is de kans dat ze ongelijk hebben veel te groot.”

Ten opzichte van wie of wat voelen we ons eigenlijk schuldig?

Haring: „In elk geval niet jegens het klimaat of de wereld, we vinden het niet zonder meer erg dat er bomen verdwijnen of woestijnen bijkomen. We voelen ons schuldig jegens de mensen die na ons komen, en meer nog jegens de generatie kinderen die wij verzorgen, dichtbij en voelbaar.”

Is het mogelijk je aan die verantwoordelijkheid te onttrekken?

Haring: „Er zijn mensen die er werkelijk alles aan doen om te voorkomen dat het klimaat verslechtert. Die mensen zou je kunnen ontslaan van hun verantwoordelijkheid jegens de mensen van de toekomst.

Als dat zo is, rijst de vraag of je de mensen die überhaupt niet zorgen dat er nieuwe mensen komen, ook niet van hun verantwoordelijkheid moet ontslaan. Er zijn namelijk twee manieren om dit probleem op te lossen. Eén: we doen wat aan die temperatuur, of twee: we zorgen dat er minder mensen komen. Zou die mogelijkheid niet wat serieuzer doorgerekend kunnen worden? In Duitsland en Rusland zijn er nu nog programma’s om bevolkingsgroei te stimuleren.

We kunnen allerlei trucs uithalen, zoals schonere auto’s, maar op een gegeven moment past het gewoon niet meer op die bol.”

Désanne van Brederode, schrijfster en filosoof, ziet gelijksoortige tegenstrijdigheden. „Aan de ene kant roept de regering: het milieu heeft onze volledige aandacht. Aan de andere kant hecht zij het grootste belang aan economische groei. Je moet erkennen dat die twee dingen haaks op elkaar staan. Hoe kun je de keiharde concurrentiestrijd met China aangaan, en tegelijkertijd het milieu sparen? Waarom rijden onze auto’s nog niet op waterstof? Uiteindelijk zal de ethische dimensie toch steeds weer ondergeschikt zijn aan het economische belang.”

Van Brederode, zelf ’verantwoord op het truttige af’, heeft haar vraagtekens bij het klimaatdebat. „Zolang wij met z’n allen blijven kletsen, hebben we toch het gevoel dat we iets doen, en hoeft er niets te veranderen. Terwijl iedereen weet dat de enige manier om dit probleem op te lossen is dat we daadwerkelijk een aantal stappen terug doen. Niet alleen de industrie, ook wij zelf. Daar willen we niet aan, en dus wordt het probleem om de zoveel tijd weer afgestoft en uitvoerig besproken.”

Is dat het meest ongemakkelijke aan deze situatie, het besef dat we zelf aan de bak moeten?

„Waarschijnlijk wel. Als je eenmaal gewend bent aan luxe, is het ongelofelijk moeilijk om daarna terug te gaan naar een soberder leven.”

Ook Bas Haring, die ’altijd spullen koopt die lang meegaan’, maakt zich persoonlijk druk over de klimaatverandering. „Al begrijp ik niet goed waarom. Het is niet in mijn belang. Bovendien ben ik van alle blaam gezuiverd, want ik zorg niet voor nieuwe mensen. Toch vreemd dat ik niet gewoon in een SUV rondrijd.

Ik ben in dit opzicht conservatief, ik betreur het als de dingen die ik mooi vind, verdwijnen. Zeker als het extreem kwetsbare dingen zijn. Een regenwoud dat miljoenen jaren nodig heeft gehad om te ontstaan, wordt met één beweging weggevaagd.”

Is ons schuldgevoel tegenover de generatie na ons iets noodzakelijks? „Nee, het is er ingesleten”, zegt Haring. „Er zijn genoeg culturen geweest die dachten: ’Na ons de zondvloed!’. In het boek ’Collapse’ beschrijft de Amerikaanse geograaf en bioloog Jared Diamond eilandjes waarop men niet bezig was met zoiets als ’het aantal bomen over twintig jaar’. Totdat de bomen op waren. Die samenlevingen zijn dan ook verdwenen.”

Culturen zoals de onze, waarin mensen verder vooruit denken dan de tijdspanne van hun eigen leven, zijn het meest bestendig, waardoor de andere varianten zijn uitgestorven, redeneert Haring. „Onze denktrant is niet meer waard dan die van die eilandjes, een vooruitdenkende samenleving is niet beter of gelukkiger, maar hij blijft wel bestaan.”

Het Westen voelt zich weliswaar verantwoordelijk, maar dat lijkt tot nu toe weinig te helpen. Is het mogelijk om de modieuze opwinding om te zetten in blijvende, constructieve aandacht? Désanne van Brederode: „Mensen zijn in principe pas bereid tot engagement als ze niet alleen rationeel erkennen dat er iets aan de hand is, maar dat ook echt ervaren.

Misschien is deze generatie volwassenen zo bezien ten dode opgeschreven; wij zijn niet meer bereid echt te minderen. Het enige wat we kunnen doen is zorgen dat onze kinderen het anders zullen beleven. Niet zeggen: ’Je bent schuldig als je het licht laat branden’, maar uitgaan van het positieve: het is eervol om verantwoordelijk te zijn.”

Ook kortstondige oplevingen van betrokkenheid zijn volgens haar van waarde. „Je kunt ook betrokken raken via een hype, en vervolgens je levensstijl steeds verder veranderen.” Veel hangt daarbij af van de manier waarop je tegen het leven aankijkt, denkt Van Brederode. „Het maakt niet zoveel uit of je gelooft dat de aarde door God geschapen is of niet, maar wel of je de dingen ervaart als aan jou toevertrouwd, in plaats van de aarde maar als doodnormaal te beschouwen. Wanneer je niet alles zomaar zonder verwondering voor lief neemt, ga je er automatisch zorgvuldiger mee om. Wat ’de meeste mensen’ ook doen, je kunt altijd zelf uit het economische primaat stappen.”

Uiteindelijk is dit een zaak zonder precedenten, zegt Bas Haring. „In de geschiedenis van de mensheid is er tot nu toe nooit een noodzaak geweest om wereldwijd iets te doen wat lijnrecht indruist tegen onze eigen drijfveren. Het enige vergelijkbare probleem is de kernwapenwedloop. Daar houden we het nu even succesvol mee uit, maar we moeten nog eeuwen.

Een stapje terug met z’n allen. Dat zit niet in ons, het is zeer de vraag of wij dat kunnen.”