Duidelijke keus in chaotisch Guatemala

Zes miljoen Guatemalteken gaan morgen naar de stembus, na een campagne die dodelijk bleek voor politici en buschauffeurs.

In het museum van Rabinal is een ereplaats gereserveerd voor een elegante, breedgerande hoed. Hij ligt in een vitrine in een zaal vol foto’s van dode Indianen. En hij is van de man die velen in deze stad zien als hun honderdvoudige moordenaar: ex-dictator Efraín Rios Montt.

De hoed ligt in Rabinal sinds 2003. Toen kwam Rios Montt er campagne voeren voor het presidentschap. De bevolking herinnerde zich de slachtpartij die het leger tijdens zijn bewind eind jaren tachtig daar en in een groot aantal naburige dorpen had begaan. Ze trakteerde hem op een regen van stenen. Overhaast moest hij vertrekken, met achterlating van die hoed.

President werd dat jaar de gematigd-rechtse Oscar Berger. Morgen gaan een kleine zes miljoen burgers van Guatemala naar de stembus om diens opvolger te kiezen. Maar de burgeroorlog waarin Guatemala tot 1996 verwikkeld was, laat nog steeds zijn sporen na in de politiek.

„Stem volgens uw geweten”, riep ülvaro Colom, een van de twee kandidaten die voorliggen in de peilingen in de slotbijeenkomst van zijn campagne. „Wij hebben geen duister verleden, geen lijken in de kast, zoals anderen die wel hebben.” Colom is gematigd-links en wil de ongelijkheid in Guatemala verminderen.

Het weerwoord van zijn grote tegenstander, Otto Pérez Molina: „Hij hamert erop dat onze ’harde hand’ een terugkeer naar het verleden is, maar dat is niet zo.” Die ’harde hand’ is de belofte van Pérez Molina om de misdaad te lijf te gaan, met onder andere 10.000 extra politie-agenten, de helft meer dan nu.

In de peilingen heeft Colom lange tijd voorgelegen, maar deze week kwamen hij en Pérez Molina naast elkaar, beide met een kleine 32 procent van de stemmen. Als het tussen deze twee gaat, zei deze week voor het eerst een meerderheid, wordt het de man van de harde hand.

En dat is te begrijpen: elke dag opnieuw melden de kranten nieuwe moorden, van gewone burgers die werden beroofd, van bendeleden onderling, en van politieke kandidaten voor de vele lokale functies die morgen ook op het spel staan.

„U heeft geen idee hoeveel moeite het ons heeft gekost om haar vader ervan te overtuigen haar mee te laten doen”, treurde een partijgenoot na de dood van Esmeralde Uyún, 26 jaar oud. Zij had gemeenteraadslid willen worden van de partij Ontmoeting voor Guatemala, van Rigoberta Menchú. Deze Maya-Indiaanse, Nobelprijswinnares voor de Vrede, is ook presidentskandidaat, maar staat op een hopeloze zesde plaats. Dat ontmoedigt haar niet. Meer dan de helft van de Guatemalteken is Maya. En het is in het land vaak zo dat wie president wil worden, dat een paar keer moet proberen. Voor Colom is het inmiddels de derde poging.

En Efrain Rios Montt? De oud-dictator is vrijwel zeker van een zetel in het parlement, en daarmee van immuniteit voor vervolging. Ook Spanje, dat hem wil berechten, kan dan weer vier jaar wachten op zijn uitlevering. Aan het presidentschap waagde hij zich dit keer niet en daar had hij, vond hij zelf, een grappige reden voor: „Dat kost me weer een hoed.”