De valse romantiek van de jungle

In Colombia zou een meisje als Tanja Nijmeijer nooit de wapens hebben opgepakt. Daar is men, het moorden zat, verontwaardigd over het Robin Hood-imago van de Farc in Europa.

’Ik zie mijzelf als een schakel in een groter geheel en die schakel kan misschien de wereld iets veranderen”, zei de Groningse studente Tanja Nijmeijer in juli 2001 tegen een journalist. Ze maakte toen nog geen deel uit van de Farc, maar lang zou het niet meer duren: „ik weet dat mijn actie in Colombia gevaarlijk is, maar ik vind het onzinnig om mij daar mee bezig te houden.”

Nijmeijer was, nadat ze maanden vrijwilligerswerk in Colombia had gedaan, onder de indruk geraakt van de tegenstelling tussen arm en rijk. Verontwaardiging en idealisme brachten haar uiteindelijk tot de beslissing zich aan te sluiten bij de guerrillabeweging Farc.

De Nederlandse guerrillera is niet alleen voor Nederlandse begrippen een uitzonderlijke verschijning. Ook in Colombia zou iemand van haar kaliber – gestudeerd en betrokken – niet snel de wapens oppakken en naar het front gaan. Waarom Nijmeijer het wel deed? De Colombianen zijn het er over eens: haar beeld van de guerrilla moet romantisch zijn geweest, goed tegen kwaad. „In Europa leeft nog een idee dat de Farc een soort Robin Hood is die steelt van de armen en verdeelt onder de rijken”, zegt een bekende Colombiaanse vredesactivist, die uit angst voor represailles anoniem wil blijven.

In Colombia heeft de Farc een totaal ander imago. De groep wordt er gelijkgesteld met iedere andere gewapende groep, zoals het linkse ELN of de paramilitaire commando’s van de AUC. Waar journaals elke dag weer openen met ontvoeringen, aanslagen, dode militairen maakt het vrijwel niemand meer uit wie met wat voor mooie idealen mensenlevens offerde. Wie zijn familieleden vermoord ziet worden en huis en haard moet verlaten is het om het even of de kogel van rechts kwam of van links.

Steun krijgt de Farc in Colombia nog alleen van enkele intellectuelen en zich linkse noemende organisaties, waarvan de woordvoerders praten over mensenrechten, uitsluitend de regering beschuldigd. Soms is het moeilijk uit te maken of het gaat om een onafhankelijke club of om een mantelorganisatie van de Farc.

De rest van Colombia heeft vooral genoeg van het geweld en ziet de Farc als een van de aanhoudend moordende partijen. Waar de Farc is, heerst angst. Twee maanden geleden gingen miljoenen Colombianen tegen de guerrillabeweging de straat op, nadat elf politici waren geëxecuteerd, die al vijf jaar lang werden vastgehouden.

Ooit was de Farc – voluit de Revolutionaire Strijdkrachten van Colombia – een authentieke marxistisch-leninistische guerrillabeweging. In 1964 opgericht als militaire tak van de Communistische Partij, is het streven van de beweging nog altijd het omverwerpen van de regering en het stichten van een communistische samenleving. Onbetwist leider is de 78-jarige Manuel Marulanda, alias Tirofijo (Scherpschot), éminence grise van de groep en strijder van het eerste uur. Onder hem hangt een strikt hiërarchische organisatie met een zuiver militaire structuur. Terwijl in de jaren negentig andere guerrillabewegingen in Latijns-Amerika wegkwijnden of kozen voor de politiek, bleef de Farc. Met 17.000 strijders is de organisatie niet alleen de grootste, maar ook vrijwel de enige die nog over is – niet in de laatste plaats dankzij grote economische belangen in de drugshandel. Maar de Farc is te zwak om de macht te grijpen en te sterk om van te winnen.

De Farc heeft het wel democratisch geprobeerd. De linkse Unión Patriótica (UP), die zich later van de gewapende strijd losmaakte, had eind jaren tachtig een bescheiden electoraal succes. Maar doordat de duizenden kandidaten en partijpolitici van door paramilitairen, leger en drugsmaffia systematisch werden uitgemoord, is de UP letterlijk uitgeroeid.

De Farc zelf gleed in die periode af richting de georganiseerde misdaad. De groep vond financiering via de drugsmaffia. De maffia smokkelt, de Farc bewaakt cocaplantages, landingsbanen, transporten. Nu, twintig jaar later, wordt de Farc wegens afpersing, ontvoering en moord door het overgrote deel van de Colombianen gezien als het probleem en niet als de oplossing.

„Voor ons is de Farc een voorbeeld van legitiem verzet tegen een illegitieme staat”, zei Patrick McManus van de Deense organisatie Opror vorig jaar. Maar in Colombia wordt dat Che Guevara-gevoel niet helemaal begrepen. „Jonge Europeanen komen hier om een groep moordenaars te helpen en geven hun levens voor een valse utopie”, zegt een Colombiaan die zich ’Fuedav’ noemt in reactie op de affaire Nijmeijer. „We hebben inderdaad armoede en ongelijkheid, maar de bevolking is niet met de guerrilla.” Met die woorden verwoordt Fuedav de gevoelens van veruit de meeste lezers van de Colombiaanse krant El Tiempo, die Nijmeijers dagboeken publiceerde.

El Tiempo is een regeringsgezinde krant. Maar ook uit verklaringen van ex-guerrilleros zelf blijkt dat het idealistische beeld van de gewapende strijd meer Europees is dan Colombiaans. Farc-soldaten worden zelden gedreven door ideologische motieven. „Ik ken er geen één”, zegt een Colombiaanse onderzoeker, die vele honderden deserteurs heeft geïnterviewd en ook liever anoniem wil blijven. Hij beschrijft hoe Farc-strijders bijna altijd boerenzonen en –dochters zijn, op zoek naar inkomen of status, meer gedreven door honger of mishandeling thuis dan door de klassenstrijd of de globalisering. ’In mijn groep zitten ongeveer vier opscheppers en niet veel slimme mensen’, schreef Nijmeijer in haar dagboek.

Als boerenbeweging is de Farc nooit zo internationaal gericht geweest als bijvoorbeeld de Sandinisten in Nicaragua of de FMLN in El Salvador. De beweging ronselt bij voorkeur op het arme platteland en niet in de steden, laat staan in Europa. Hooguit enkele tientallen Europeanen zijn aan het front actief. „Die bezorgen ze alleen maar problemen”, aldus de onderzoeker. „De Farc wil mensen die gewend zijn aan het harde leven in het oerwoud. Ze zijn er wel, de studenten en academici die solidair zijn met de gewapende strijd, maar die blijven in de stad en houden contact met hun familie. Ze kiezen voor een rol als propagandist, mobiliseren solidariteit op universiteiten of beginnen een ‘humanitaire’ organisatie die fondsen werft in het buitenland.” In Colombia zelf leeft de romantiek van de jungle nauwelijks. Colombianen weten dat je voor het leven kiest voor de Farc. Was je eenmaal guerrilla, kom je nooit meer weg.

Al is Europa is geen ronselgebied, voor de strijders is het wel interessant. Voor solidariteit en het – niet zonder succes – in stand houden van het Robin Hood-imago. De Farc geeft een glossy maandblad uit en heeft keurig internetpagina’s in het Duits, Engels, Frans en zelfs Russisch. De beweging onderhoudt in Europa ook een ‘diplomatiek netwerk’ van leden en sympathisanten. Een paar jaar geleden was er nog gewoon een telefoonnummer in Brussel.

In die periode onderhandelde de Farc met de Colombiaanse regering over een staakt-het-vuren en dat maakte de strijd min of meer salonfühig. Hoge Farc-commandanten kwamen zonder problemen op bezoek in Europa. Ze spraken openlijk met vertegenwoordigers van regeringen en parlementen in Spanje en Zweden.

In 2002 veranderde dat allemaal. Toen kwam een einde aan het regime van president Andrés Pastrana. De regering van de pas gekozen ülvaro Uribe verklaarde de oorlog aan de Farc. De omslag viel samen met een veranderende houding jegens guerrillagroepen in de rest van de wereld. Met de aanslag op de New Yorkse Twin Towers startte internationaal een jacht op terroristen, en daar werd de Farc al snel toe gerekend. De groep verscheen op lijsten van terroristische organisaties.

Nu is er nog altijd geen zicht op vrede. De Farc is moreel failliet, maar militair intact. De affaire-Nijmeijer richt de ogen op Europa en het imago van de Farc. Ook van de Colombiaanse regering, zo bleek tijdens het bezoek van Colombiaanse buitenlandminister deze week in Brussel, die zijn ambassadeurs opriep ‘om tegenwicht te bieden aan de negatieve diplomatie (van terroristische groepen als de Farc) op het oude continent.’