Geen kwaad woord over collaborateur

De overleden patriarch Zijne Heiligheid Teoctist spande samen met de communisten. Maar tijdens de oecumenische assemblee in Sibiu wil niemand iets kritisch zeggen over de Roemeen.

In een zaaltje op de derde verdieping van de orthodoxe theologische faculteit van Sibiu staat een Roemeense priester te praten met een Fransman. Ze zijn in afwachting van een lezing over de kerkelijke situatie in Roemenië, met name die van de Grieks-katholieken (zie inzet). De mannen spreken gedempt, maar als de priester de naam Teoctist noemt, gaat hij nog zachter praten. De ogen van de Fransman glimmen, en met een vinger voor zijn lippen gebaart hij iets van ’oeioeioei’. Tegen de priester fluistert hij dat het misschien verstandiger is om niet te praten over Teoctist, de Roemeens-orthodoxe patriarch die bijna zes weken geleden overleed, 92 jaar oud.

Naar westerse maatstaven is Teoctist, wiens opvolger komende donderdag wordt gekozen, op zijn minst omstreden. Vanaf 1986 stond hij aan het hoofd van de Roemeens-orthodoxe kerk, die meer dan 80 procent van de bevolking tot haar leden mag rekenen. Er zijn aanwijzingen, en soms ook echte bewijzen, dat Teoctist al vanaf het begin van zijn kerkelijke loopbaan aan de leiband liep van het communistische regime.

Een Roemeens tijdschrift onthulde een rapport van de communistische geheime dienst Securitate waaruit blijkt dat Teoctist tot hulpbisschop werd benoemd kort nadat hij had meegedaan aan een antisemitische betoging waarbij een synagoge in brand werd gestoken. En toen hij eenmaal patriarch was, sprak hij de hoop uit dat het bewind van Ceausescu ’nog duizenden jaren’ zou standhouden, omdat de dictator blijk gaf van ’wijze en vooruitziende leiding’.

De liefde was wederzijds. De Securitate vond Teoctist een ’belangrijke agent’.

Merkwaardig genoeg wordt hierover op de Europese Oecumenische Assemblee in Sibiu geen woord gezegd. Voor de overleden patriarch is er niets dan lof. Als zijn naam valt, wordt er geestdriftig geapplaudisseerd. Bijvoorbeeld tijdens de toespraak van metropoliet Daniël, de waarnemend patriarch van de Roemeens-orthodoxe kerk: „Als meerderheidskerk in Roemenië hebben wij vanaf het begin geparticipeerd in de Europese Raad van Kerken, in een dialoog met andere christenen op het continent. Het Roemeense volk heeft het genoegen gesmaakt dat de Bisschop van Rome in mei 1999 in Boekarest verbleef – een symbool van hoop. En drie jaar later ontmoetten onze Vader Teoctist, aan wie wij gezegende herinneringen bewaren, en zijn vriend paus Johannes Paulus II elkaar in Rome, waarbij zij samen getuigden van de schat van het christelijke geloof.”

Het eerste pausbezoek aan een orthodox land sinds het schisma van 1054 was hoe dan ook historisch. Maar dat bezoek moest van Teoctist wel puur oecumenisch zijn en niet pastoraal, waardoor de rooms-katholieke minderheid in Roemenië Johannes Paulus niet te zien kreeg.

Ook in de tijd van de atheïstische dictatuur, vervolgde Daniël, heeft ’het licht van Christus ons pad verlicht, en onze hoop gesterkt’. Mede dankzij Teoctist, zei de metropoliet, hebben de Roemenen hun geloof kunnen behouden. Volgens officiële statistieken rekent nog altijd 99 procent van de Roemenen zich tot een kerkgenootschap.

Een paar uur na Daniël kreeg Sam Kobia, secretaris-generaal van de Wereldraad van Kerken, het woord. Meteen na het overlijden van Teoctist prees de Wereldraad hem al uitvoerig.

„Ook met een gevoel van droefheid komen wij hier bijeen”, zei Kobia nu. „We rouwen blijvend om het verlies van Zijne Heiligheid Teoctist, de geliefde patriarch.”

Teoctist was zeldzaam gezegend, zei Kobia. Hij mocht bijna 70 jaar lang de kerk dienen, in roerige tijden. „Wij zijn God blijvend dankbaar voor het leven, de getuigenis en het leiderschap van Zijne Heiligheid patriarch Teoctist. Zijn pastorale aanwezigheid onder ons zullen we missen.” Waarna er weer luid werd geklapt.

Een dag later, het gespreksonderwerp was inmiddels ’Europa’, mocht José Manuel Barroso, de voorzitter van de Europese Commissie, de assemblee in de circustent in Sibiu toespreken. „Ik wil meteen aan het Roemeense volk, en in het bijzonder aan de Roemeens-orthodoxe kerk mijn oprechte condoleances overbrengen vanwege het recente overlijden van His Beatitude patriarch Teoctist”, begon hij zijn toespraak. „Ik zou een eerbetoon willen brengen aan zijn inspanningen voor de oecumenische dialoog en aan zijn spirituele erfenis voor de christelijke wereld.”

Is er dan helemaal geen kritiek? Officieel niet. Maar buiten het terrein van de assemblee delen leden van de ’Onafhankelijke Katholieke Kerk van Roemenië’ een chaotisch ogend krantje uit, waarin aandacht wordt gevraagd voor armoede (‘zeventig kilometer buiten Sibiu hebben mensen geen stromend water of riolering’) en misstanden. Volgens de krant was niet alleen Teoctist een agent voor de Securitate. De in 2005 overleden Antonie Plamadeala, metropoliet van Transsylvanië en bisschop van Sibiu, zou dat óók zijn geweest.

En hoe denkt de Europese Raad van Kerken, een van de organisatoren van de oecumenische assemblee, over Teoctist?

„Hij was een vriend van de oecumene”, zegt secretaris-generaal Colin Williams. „En hij was ook mijn persoonlijke vriend”, voegt hij er meteen aan toe. „Ik heb Vader Teoctist twee keer mogen ontmoeten, en op zijn begrafenis heb ik een toespraak gehouden. Ik heb toen gezegd dat ik hem als spiritueel leider hoog acht.”

Dat mag zo zijn, maar maakt degene die zwijgt over het duistere verleden van de patriarch zich niet schuldig aan wat de Duitse kardinaal Walter Kasper deze week ’gezellige oecumene’ en ’nep-oecumene’ noemde? Dus: lief zijn voor elkaar zonder ronduit de waarheid te zeggen?

Williams: „Ik kan alleen oordelen over de man zoals ik hem kende. Over iets waarvoor ik geen bewijzen heb, kan ik niet spreken. Maar ik kan daarover ook niets verzwijgen.”

En die rapporten van de Securitate dan? „Zoiets weerspiegelt niet noodzakelijkerwijs de waarheid”, zegt Williams.

Gemeend of niet, in 2000 maakte Teoctist excuses. Het voelde alsof God hem in de steek had gelaten, zei hij. Voor velen lijkt daarmee de kous af. Als aartsbisschop Nifon, voorzitter van de Oecumenische Vereniging van Kerken in Roemenië, donderdagmiddag op een persconferentie een kritische vraagt krijgt, die mogelijk aan Teoctist refereert, zegt hij slechts: „Onze oriëntatie moet verticaal zijn, niet horizontaal.”