Arrogante vakvrouw

Als eerste Nederlandse jazzartiest en een dag na haar 82ste verjaardag ontving Rita Reys afgelopen december de Edison Jazz Oeuvreprijs. Optreden doet de jazzdiva nog steeds: volgende week vrijdag is ze live te zien in Carré.

Reys ontpopte zich in de jaren veertig als een van de Europese pioniers van de jazz, een muziekstroming die tot dan toe voornamelijk populair was in de VS.

Nog steeds maakt Reys indruk met haar timing, haar heldere, sexy stem en haar swingende manier van zingen, die ze zelf als ’lui’ omschrijft en door Karin Bloemen eens geparodieerd werd. Ondanks het verlies van twee echtgenoten, een abortus en borstkanker is ze altijd blijven optreden.

De zangeres staat niet alleen bekend als iemand die ondanks diepe dalen steeds weer bovenkomt maar ook als behoorlijk zelfverzekerd en arrogant. Zo was ze vaak ongezouten kritisch over collega-zangeressen als Billie Holiday („vind ik geen barst aan”), Anita O’Day („onzuiver en een afschuwelijke timing”) en Nina Simone („klinkt als een dronken kerel”).

„Dat Rita een aparte vrouw is moge duidelijk zijn”, aldus jazz-zangeres Lils Mackintosh. „De een ergert zich rot aan haar en de ander kust de grond waarop ze loopt. Maar ze verdient de kritiek die ze soms krijgt niet. Ze is een vakvrouw, een geweldige zangeres en ja, ze heeft een pittig karakter. Maar we hoeven toch niet bij haar op de bank te zitten? Ik vind het geweldig dat het haar lukt om nog steeds zo te zingen.”

Mackintosh kent Reys al sinds het begin van de jaren zestig. Reys en Jacobs kwamen toen regelmatig over de vloer bij haar vader, de zanger Max Woisky. „Ik weet nog goed dat ik op een dag geen tante Rita en oom Pim meer hoefde te zeggen. Dat vond ik heel bijzonder. Ik was al sinds mijn achtste een beetje verliefd op Pim.”

Maria Everdina Reijs werd op 21 december 1924 geboren in Crooswijk, een volksbuurt in Rotterdam. Haar ouders, een violist en een revuedanseres met tien kinderen, lieten haar kennismaken met klassieke muziek. Al op 15-jarige leeftijd trad ze op met The Hawaiian Minstrels.

Jazzdrummer Wessel Ilcken ontmoette Reys in 1943 bij een optreden in Hilversum. Op 2 november 1945 trouwden de twee.

Tussen 1945 en 1950, jazz was in Europa inmiddels populair, trad Reys op in België, Luxemburg, Duitsland, Spanje en Noord-Afrika. Ook verbleef ze geregeld in Stockholm, in die tijd het jazzcentrum van Europa. In deze Zweedse stad nam ze in 1953 haar eerste album op. Kort hierna keerde ze terug naar Nederland, waar in april 1954 haar dochter Leila geboren werd.

Producer George Avakian zag Reys in 1956 optreden en nodigde haar uit om in New York een plaat op te nemen. Ilcken, normaal altijd aan Reys’ zijde te vinden, kreeg geen visum vanwege zijn veelvuldige marihuanagebruik. Op advies van hem koos Reys voor Art Blakey & The Jazzmessengers als begeleiders. Achteraf betreurt ze deze keuze. „Mij zei die naam helemaal niks en het bleek dus wel een goeie drummer te zijn, maar ik vond het geen swinger.”

Op 33-jarige leeftijd overleed Ilcken in juli 1957 plotseling aan een hersenbloeding. Hij liet Reys achter met een jonge dochter en een schuld van dertigduizend gulden.

Een paar weken na Ilcken’s overlijden ontdekte Reys dat ze ruim twee maanden zwanger was. Ze besloot het kind weg te laten halen. In haar biografie beschrijft ze hoe moeilijk ze het vond omdat ze het niet meer met Ilcken kon overleggen. „Maar er moest brood op de plank komen. Achteraf heb ik veel gehuild, ik had nergens meer zin in.”

In 1960 hertrouwde Reys met Pim Jacobs, de tien jaar jongere pianist van de band van Ilcken en Reys. Jacobs was vergeleken met Ilcken een burgerlijke, nette en huiselijke man.

Reys maakte in de jaren zeventig steeds geliktere platen. Deze verkochten goed en ze werd bekender bij het grote publiek. Met Jacobs, die inmiddels ook tv-presentator was, was ze regelmatig op televisie te zien. In orthodoxe jazzkringen werd hierdoor op hen neergekeken.

Het lukte Reys de echte jazzfans en critici weer te enthousiasmeren door een concert in het Concertgebouw in Amsterdam in 1985 waarbij ze opnieuw de richting van de klassieke jazz koos.

De toen 61-jarige Jacobs overleed in juli 1996 aan kanker. Zoals Jacobs wilde, bleef Reys optreden. En ze denkt nog steeds niet aan stoppen.