Binnenkort niet langer leefbaar

China groeit tegen de klippen op. Dankzij het economische succes zijn de afgelopen jaren honderden miljoenen mensen uit de armoede gehaald. Maar de motor dreigt vast te lopen in een financiële crisis en milieurampen.

Miljonair worden komt een stapje dichterbij voor de gemiddelde Chinees. Binnenkort komt de spelshow ’Who wants tot be a millionaire?’ op de Chinese televisie. Het programma, in Nederland bekend als ’Lotto weekend miljonairs’, biedt mensen uit het publiek de kans om een miljoen te winnen door allerlei meerkeuzevragen goed te beantwoorden.

De ’miljoenenvraag’ over de Chinese economie is echter nog niet beantwoord: hoe kan de groei op een hoog niveau blijven, zonder dat de economie oververhit raakt en het milieu verpest wordt? Want de nieuwe Chinese miljonairs kunnen wel een mooi huis en een dure auto kopen, maar geen schone lucht. Bovendien blijven ze met hun auto vast staan in almaar langer wordende files.

Voor de politieke leiders in China zijn de nieuwe miljonairs niet de grootste zorg. Zij kijken vooral naar de honderden miljoenen arme Chinezen, die hopen een beetje te kunnen profiteren van de economische groei – ook als ze niet in het nieuwe tv-programma terechtkomen.

Om die massa naar welvaart smachtende Chinezen tevreden te stellen, zijn banen nodig. Heel veel nieuwe banen en dus economische groei. De verwachting is dat die ook de komende jaren nog boven de 10 procent zal blijven. Dat is nodig om de kloof tussen stad en platteland, een bron van sociale onrust, niet verder te laten groeien.

Vorig jaar profiteerden vooral de stadsbewoners van de economische groei. Voor de boerenbevolking groeide het gemiddelde inkomen ’slechts’ met 7,4 procent. Directeur Xie Fuzhan van het nationaal bureau voor de statistiek beklemtoonde echter de breuk met de schrijnende armoede van de Chinese boeren in het verleden. „Dit is een grote sprong voorwaarts”, zei Xie, met een verwijzing naar voorzitter Mao.

Lokale overheden op het platteland willen fabrieken bouwen om de arme boerenbevolking aan werk te helpen. Bestuurders van de steden willen fabrieken bouwen om de toestroom van arme boeren op te kunnen vangen, en om niet achter te blijven bij de volgende stad. En allemaal willen ze nieuwe wegen, spoorlijnen, vliegvelden en energiecentrales.

Maar die zucht naar groei en nog meer groei kan leiden tot oververhitting van de economie. Die term duidt op een hele serie van problemen die ervoor kunnen zorgen dat de economie vastloopt, zoals inflatie, verkeersproblemen of ernstige milieuvervuiling. De inflatie is de afgelopen tijd al opgelopen, nog niet heel veel, maar genoeg om de centrale bank waakzaam te maken. Dus gaat binnenkort de rente in China waarschijnlijk omhoog om het overvloedige lenen in te tomen.

Het land kampt in feite met een overvloed aan geld: dat stroomt binnen dankzij de enorme en sterk groeiende exportindustrie. De winsten die bedrijven daarmee maken, worden weer geïnvesteerd in nieuwe productie. De overheid maakt zich zorgen over de overproductie, die ervoor kan zorgen dat bedrijven verliezen gaan maken en failliet gaan.

Bedrijven met uitbreidingsplannen kunnen nu heel gemakkelijk geld lenen bij de bank. De investeringen in onroerend goed schieten ook omhoog. Die kunnen een financiële luchtbel van dure grond en onbetaalbare huizen en bedrijfspanden veroorzaken, net zoals dat in Japan gebeurde in de jaren tachtig van de vorige eeuw. Dat land is nu nog bezig het leeglopen van die luchtbel te verwerken.

Het instorten van onroerend-goedprijzen is slechts een van de financiële valkuilen. Als het straks economisch tegenzit en de bedrijven in de problemen komen, krijgen de banken ook te maken met enorme leningen die ze niet meer terugkrijgen. Om het onverantwoorde lenen in te perken, zal de rente verder moeten stijgen.

Maar tegelijkertijd hoopt de Chinese overheid dat de burgers meer geld gaan uitgeven, en een hogere rente zou daarbij niet helpen. De consumentenbestedingen zijn relatief laag in China. Mensen sparen, onder meer om wat over te houden voor later. China krijgt de komende decennia te maken met een vergrijzing die zo sterk is, dat dit probleem in West-Europa erbij verbleekt. Dat ligt vooral aan de politiek die bepaalt dat echtparen maar één kind mogen krijgen.

Hogere consumentenbestedingen zijn ook gewenst, omdat die goed zijn voor de handelsbalans. China heeft nu een enorm handelsoverschot en de aanschaf van meer westerse producten door burgers die over geld beschikken, kan dat enigszins rechttrekken. Dat zou Peking vooral goed uitkomen in de betrekkingen met Washington, waar veel politici zich opwinden over de toevloed van Chinese producten en met strafmaatregelen dreigen.

De overvloed aan investeringen, de lage consumentenbestedingen, het handelsoverschot en de dreigende schuldencrisis zijn grote zorgen voor de overheid. Directeur Xie Fuzhan van het nationaal bureau voor de statistiek sprak bij de presentatie van de economische cijfers over 2006 van „de irrationele verhouding tussen investeringen en consumptie” en „de overvloedige liquiditeit bij de banken”.

Toch is het grootste gevaar voor China niet een financiële crisis, maar een ecologische ramp. De bevolking mag dan steeds rijker worden, als de lucht niet meer in te ademen is en de rivieren droogvallen, is het land niet meer leefbaar.

Daarom probeert Peking de teugels aan te trekken met nieuwe wetgeving op milieugebied. Die concentreert zich tot nu toe vooral op het tegengaan van vervuiling, met name door de chemische industrie. Dat moet gebeuren, want overal in het land zijn voorbeelden te vinden van schandalen die doden en ernstige zieken opleveren.

Maar een breder milieubeleid, dat zorgt dat grond, lucht en water in de toekomst schoon blijven, is nog ver weg. „De luchtkwaliteit in Peking voldoet nog altijd niet aan de eisen voor de Olympische Spelen”, zei directeur Shi Hanmin van het bureau voor milieubescherming in de hoofdstad deze week. De spelen moeten milieumaatregelen een stevige impuls geven.

Inmiddels zijn er bijna drie miljoen auto’s in Peking, waarvan 300.000 zeer vervuilende. Die stoten per stuk veertienmaal zoveel rommel uit als nieuwste Europese auto’s. Shi is niet optimistisch over de kansen om nog voor 2008 orde op zaken te stellen. „De hoofdstad heeft bijna alle mogelijke maatregelen al genomen.” Al is er, speciaal voor de Olympische Spelen, de afgelopen tijd een nieuw vliegveld aangelegd, en een hele reeks van snelwegen.