Spiegeltje spiegeltje aan de wand...

Braziliaanse vrouwen zijn ijdel. Op iedere hoek van de straat staat een schoonheidssalon, de sportscholen floreren en nergens ter wereld worden zo veel plastisch chirurgische ingrepen gedaan. In de beautysector werken twee miljoen mensen, vorig jaar ging er ruim 6 miljard euro in om. „Ik denk dat het een gebrek aan zelfvertrouwen is.”

In de tuin van schoonheidssalon ASH in São Paulo nemen cliënten Benny en haar dochter Alessandra de Camago Rizzo een pauze in de voorbereidingen voor Alessandra’s huwelijk die avond. Benny ziet er tegen op dat haar dochter (29) straks de deur uitgaat, haar ’beste vriendin’.

Benny heeft al een aantal plastisch-chirurgische ingrepen ondergaan, vertelt ze (buik, vetverwijdering, borsten) en Alessandra zal er ook aan gaan: „Op het moment dat het nodig is, want waarom zou je de instrumenten niet gebruiken als ze er zijn?” Maar de dagelijkse strijd van haar vriendinnen met hun uiterlijk verontrust Alessandra wél: „Als we naar het strand gaan zijn mijn vriendinnen drie uur bezig met de voorbereiding, in plaats van gewoon een shortje over hun bikini te gooien. Ik denk dat het een gebrek aan zelfvertrouwen is. Nee, daar begin ik niet over met ze, want daarmee zou ik al te zeer in hun intimiteit treden, dat kan kwetsen.”

Braziliaanse vrouwen zijn ijdel. Dat zeggen ze zelf tenminste. Geen Braziliaanse die haar nagels niet ’doet’, een bezigheid die minstens een uur werk per week betekent. Op iedere hoek staat een schoonheidssalon, 300.000 in het hele land, en in sportscholen wordt eindeloos aan billen en buiken gewerkt.

Wie nog niet tevreden is, gaat naar de plastisch chirurg. Uit een groot, internationaal vergelijkend onderzoek over zelfbeeld van vrouwen door twee psychologen, Nancy Etcoff, van de Universiteit Harvard, en Susie Orbach, van de London School of Economics, blijkt dat 58 procent van de Braziliaanse vrouwen plastische chirurgie zou ondergaan, als ze het zouden kunnen betalen. En die wordt steeds toegankelijker, sinds je in 24 termijnen mag betalen. Resultaat: na de Verenigde Staten worden in Brazilië de meeste plastisch-chirurgische ingrepen ter wereld gedaan, terwijl het gemiddelde inkomen veertien keer lager is dan in de VS.

Braziliaanse vrouwen, zo komt uit het onderzoek van de twee psychologen naar voren, zijn namelijk het minst tevreden over hun uiterlijk (vrouwen bestempelen zich overigens nergens als ’mooi’, blijkt ook uit het onderzoek).

Volgens Susie Orbach jagen zij een esthetisch perfect ideaal na dat irrealistisch is, waardoor ze ontevreden zijn. Hun zelfbeeld is niet in overeenstemming met het beeld dat de buitenwereld over Braziliaanse vrouwen heeft – erotisch en exotisch mooi.

Wat is het ideaal? „Dun, blond en blauwe ogen, zoals ze al vijftig jaar op televisie zien, ingevoerd uit Noord-Amerika en Europa”, vertelt Fabio Fleming, marketing directeur van de grootste beurs voor schoonheidsproducten van Latijns-Amerika, de Cosmoprof Cosmetica. Het is big business: vorig jaar ging er ruim 6 miljard euro in Brazilië in om en er werken twee miljoen mensen in de beautysector.

Fleming: „Maar vergeet één ding niet: de helft van de bevolking heeft nog altijd geen toegang tot basale zorg voor het uiterlijk, zoals goede tandheelkunde en huidverzorging. In 1989 gebruikte 40 procent van de vrouwen nog geen maandverband, maar papier of katoenen lappen. Dat is nu 10 procent. Voor een buitenlander kan een Braziliaanse er op afstand heel sensueel uitzien, maar kijk je beter, dan zie je de problemen. In sloppenwijken hebben meisjes vaak huidproblemen of missen een tand.”

Die basale problemen gelden niet voor de rijken die minstens één keer per week de salon bezoeken. Sommige vrouwen gaan zelfs iedere dag. Zoals in de ’Jardins’, waar Benny en haar dochter Alessandra wonen, de ’Tuinen’ van São Paulo, een van de weinige wijken waar het groen welig tiert, en het geld ook.

Daar opende afgelopen oktober ASH ’hair & esthetics’ salon zijn deuren. Het neoklassieke pand uit de jaren vijftig wordt zwaar bewaakt. Er werken 84 mensen, als manicure, visagist, kapper, huishoudster, in de beveiliging, als ober of kok, want ASH serveert verse vis (Japanse keuken) in de achtertuin.

Eigenaresse Celina Staub, leeftijd onbekend, zette op aanraden van haar man die de boel financierde, de salon op. Dat deed ze samen met kapper Beto Silva, ’kapper van de high society’ en gezicht van de zaak. Daarmee heeft Celina voor het eerst in haar leven een baan. In het kantoor komt haar perfect verzorgde dochter Jessica (21) erbij zitten, nog ongeschonden door plastische chirurgie, in tegenstelling tot het opgetrokken gezicht van haar moeder.

Beide vrouwen zijn het erover eens dat er in Brazilië een ware lichaamscultus bestaat. Celina: „Van het lijf, de haren, de huid, alles. Het is een zoeken naar de jeugd. Ik vind het belangrijk, zorgen voor jezelf. Maar ik kan me niet herinneren dat de generatie van mijn moeder al zo bezig was met haar uiterlijk, behalve dan voor een feest.” Jessica: „Ik denk dat dat door de media is gekomen: je moet net zo mooi zijn als de vrouwen in de tijdschriften, volgens hetzelfde patroon. Dat is wat ik onder mijn vriendinnen merk. Iedereen kleedt zich hetzelfde.”

Jessica, die ook liever de deur niet uitgaat met ongelakte nagels, reflecteert: „De elite is altijd bezig met de strijd om er mooi uit te zien. Iedere dag je haar in model laten föhnen. Denk eens aan de prijs die ze bereid is daarvoor te betalen in geld, maar ook in tijd!”

Plastisch chirurg Paulo Jatene ziet die concurrentie juist als uitdaging: „Brazilië is een jong land, enorm competitief. Je moet je hier zien te onderscheiden en daar hoort het beeld van de jeugd bij. In Europa, waar je altijd zeker bent van inkomen, gezondheidszorg, een dak boven je hoofd en de zekerheid dat je de komende dertig jaar bezig bent je huis af te betalen, heb je die noodzaak niet. Waarom zou je je daar zorgen over je uiterlijk maken? Maar juist die stabiliteit vind ik, zoon van immigranten, beangstigend.”

Jatene’s cliënten komen uit de middenklasse. Zij betalen de operaties meestal in 24 keer af. Jatene: „Het zijn patiënten die al met hun diagnose onder hun arm binnenkomen. Ze weten precies wat ze willen. Ik hoef alleen maar te zeggen of het kan.” Hij laat een foto zien van ’voor’ en ’na’ de operatie van een mulata, de bekende Braziliaanse mix van wit en zwart. Jatene: „Zij wilde, nadat ze haar dochtertje had gekregen, haar borsten terug op hun plaats hebben en de billen strak, om weer aan te sluiten bij haar vriendinnen. Een mens wil nou eenmaal altijd bij zijn groep aansluiten.”

Dat geldt voor alle klassen. Vrijdagavond, aan het einde van haar werkdag in een sociaal project in de arme wijk Campo Limpo, móet Elaine Cristina de Lima (27) eerst langs de drogist voor een product dat haar haar zal ontkroezen. Dat zal haar moeder voor haar doen. Ze verdient 500 reais (178 euro) per maand en geeft zo’n honderd reais uit aan haar uiterlijk. „Ik ben ijdel ja, lijd liever honger dan dat ik mezelf lelijk laat worden. Geld voor plastische chirurgie heb ik niet, anders zou ik zeker mijn buik laten doen.” Wel vindt ze dat ze laatst is doorgeschoten: „Ik ben erg bezorgd over mijn gewicht. Vorige maand, nadat ik tijden werkloos was geweest en eindelijk weer mijn eigen geld verdiende, heb ik bij een dokter afvalpillen gehaald die verboden zijn, van die pillen die ze ook in sportscholen gebruiken, waar je hart heel hard van gaat kloppen. Dat kostte me 300 reais. Ik ben in een maand tien kilo afgevallen. Ik ben nog nooit zo bang geweest, hoorde ’s nachts het bloed kloppen in mijn oren. Dat doe ik nooit meer.”

Gelukkig gaan niet alle Braziliaanse vrouwen over tot extremiteiten en weten ze ook plezier te halen uit het bezig zijn met je uiterlijk, iets waar Nederlandse vrouwen wellicht nog wat van kunnen leren. „Vandaag de dag hoeft niemand meer lelijk te zijn, alles kun je veranderen”, vindt Wilma Rodrigues da Silva (59), die al sinds 1971 haar vaste klanten heeft. In haar salon in de wijk Campo Limpo hangen steile nepstaarten die ingevlochten kunnen worden in de strak gekamde afroharen van de cliënten. Voor Wilma is de salon een plaats waar vrouwen zich kunnen transformeren: „Om je goed te voelen, opgetogen. Als je als vrouw de hele dag werkt als schoonmaakster, wil je laten zien dat je er ook goed uit kunt zien, dat je zin hebt om uit te gaan en van het leven te genieten.”

Dat gebeurt vooral op vrijdag en zaterdag, dagen waarop de salons door het hele land top draaien. Dora Zarzur, een zelfverzekerde eigenaresse van een hotel-restaurant, verwoordt het in de chique salon ASH met de nodige relativering: „Anders dan voor vrouwen die als enige opdracht die dag de kapper op de agenda hebben staan en dan zeggen dat ze het ’zo druk’ hebben, vind ik het heerlijk om na een week werken even iets heel futiels te doen, mijn nagels te lakken en te roddelen, dat is voor mij een comic relief.”