Is dit Amerika’s Tachtigjarige Oorlog?

Wat kunnen de VS nog in Irak? In het debat klinkt nu ook het argument dat de positie van de VS lijkt op die van Spanje in de Tachtigjarige Oorlog.

Aan het begin van de 21ste eeuw zijn de Verenigde Staten de enige supermacht, de leider van het Westen. In het midden van de 16de eeuw was het het Spaanse rijk van Philips II de supermacht, van wat toen ’het christendom’ heette. Diverse publicisten hebben al de overeenkomsten aangestipt tussen toen en nu. Vooral de strijd tussen het Spaanse rijk en het Ottomaanse rijk tussen 1560 en 1574 is relevant voor de huidige botsing tussen het Westen en de islam. Er zijn zelfs alboeken verschenen over het Beleg van Malta (1565) en de zeeslag bij Lepanto (1571).

Philips II maakte in zijn tijd een eind aan de islamitische bedreiging, en sommige commentatoren van nu zien er reikhalzend naar uit dat de VS in deze tijd hetzelfde doet. Maar er valt ook een andere parallel te trekken, minder bemoedigend. Het Spaanse Rijk ging namelijk niet ten onder door de macht van de Ottomaanse sultan, maar aan het taaie verzet van Nederlandse rebellen. De Tachtigjarige Oorlog (1566-1648) leidde tot de onafhankelijkheid van de Nederlandse republiek en betekende het einde van de Spaanse suprematie.

De strijd in Nederland wordt vaak gezien als een botsing tussen katholieken en protestanten. Maar het begon met een gezamenlijk verzet van katholieken én protestanten tegen de Spaanse uitbuiting. Spanje was de grootste militaire macht in Europa. Het had de opstand makkelijk kunnen neerslaan. Dat leek aanvankelijk ook te lukken. Maar na het militaire succes volgde een wrede onderdrukking die de opstand verder aanwakkerde. De opstand was een aanslag op de Spaanse schatkist. Philips II was blij dat hij in elk geval met de Turken de strijd kon staken. Hij wist de opstandelingen in Nederland tegen elkaar uit te spelen, en kreeg de katholieken in het zuiden aan zijn kant. Maar de oorlog won hij niet. De Spaanse macht raakte uitgehold en buurlanden als Engeland en Frankrijk begonnen zich in het conflict te mengen.

Aan het begin van de 17de eeuw was de macht van Nederland over land en zee al zo groot, dat het een bedreiging werd voor Spanje. Ondertussen hadden de Fransen hun macht hersteld. Op het laatst werd de strijd in Nederland onderdeel van een groter conflict, de Dertigjarige oorlog, waarin de strijd werd uitgevochten over de macht op het vasteland. In 1648 was het voorbij. Spanje was bankroet en verslagen, Nederland onafhankelijk. De Spaanse grip op het zuiden van Nederland zou niet lang meer duren, Frankrijk maakte al aanspraken.

Waarom vochten de Spanjaarden zo lang om zo’n klein stukje van hun rijk te behouden? Waarom trokken ze zich niet terug toen het duidelijk werd dat een volledige overwinning onmogelijk was? Er waren drie redenen. De eerste: de Nederlanden waren één van de welvarendste delen van Europa, met grote inkomstenbronnen die voor Spanje net zo belangrijk waren als het zilver uit Amerika. De tweede reden was dat Nederland werd gezien als het strijdperk waar de machtsstrijd tussen het katholicisme en het protestantisme werd uitgevochten. En de derde reden: de Spaanse machthebbers wisten dat hun rijk zijn status als supermacht zou verliezen als het op dit punt werd verslagen. Door een minderwaardige tegenstander, ook nog.

De gebeurtenissen in het Irak van de 21ste eeuw lijken misschien ver verwijderd van die in het Nederland van vijfhonderd jaar geleden. En het lijkt misschien pervers om een conflict dat dat nog geen vier jaar duurt nu al te vergelijken met een conflict dat zich decennia voortsleepte. Spanje liep vast in het Nederlandse moeras. De redenen die het daarvoor had, zijn dezelfde die Amerika er nu van weerhouden zich af te keren van Irak.

Het is duidelijk dat Irak van groot economisch belang is voor de VS, vanwege de oliereserves. President Bush heeft verklaar dat Irak het strijdperk is waar het gevecht wordt beslist tussen democratie en islamitisch extremisme, an de status van Amerika als supermacht zal worden ondermijnd als het de wereld er niet van kan overtuigen dat het een overwinning heeft gehaald in Irak.

De Spanjaarden werden uiteindelijk vernederd door de rebellen die zij zelf spottend ’armoedzaaiers’ noemden. Kan Amerika het zich veroorloven om uit Irak verdreven te worden door opstandelingen die zij ’terroristen’ noemen?